Каталіцкі Веснік Добрая Вестка ў тваім доме!
Евангелле Мц 1, 16. 18–21. 24а
Якуб быў бацькам Юзафа, мужа Марыі, ад якой нарадзіўся Езус, званы Хрыстом.
Такім было нараджэнне Езуса Хрыста: пасля заручынаў Маці Ягонай Марыі з Юзафам, перш чым пачалі жыць разам, яна зачала ад Духа Святога. Юзаф жа, муж яе, будучы справядлівым і не хочучы зняславіць, хацеў патаемна адпусціць Яе.
Калі ён надумаў гэта, вось анёл Пана з’явіўся яму ў сне і сказаў: Юзэфе, сыне Давіда, не бойся прыняць Марыю, жонку тваю, бо зачатае ў ёй ёсць ад Духа Святога. Яна ж народзіць Сына, і дасі Яму імя Езус, бо Ён збавіць народ свой ад ягоных грахоў.
Абудзіўшыся ад сну, Юзаф зрабіў, як загадаў яму анёл Пана, і прыняў жонку сваю.
У жыцці кожнага чалавека бываюць моманты, калі Бог прыходзіць не праз яснасць, а ў прыцемках; не праз мітусню, а праз цішыню; не праз тое, што нам зразумелае і выразнае, а праз тое, што для нас з’яўляецца таямніцай, што палохае і нават бянтэжыць. Менавіта ў такія хвіліны адкрываецца сапраўдная якасць веры. Сённяшняе Евангелле (Мц 1, 16. 18–21. 24а) паказвае нам чалавека, святога Юзафа, які стаў здольным даверыцца Богу ў момант, калі ўсё ў яго жыцці выглядала няўцямным, супярэчлівым і нават балючым. Але сённяшняя евангельская гісторыя не толькі пра Юзафа, — яна пра кожнага з нас, калі мы сам насам застаёмся перад таямніцай, што перавышае наш розум. Бог не патрабуе ад нас у гэты час разумення — Ён просіць даверу.
Евангеліст Мацвей у сённяшнім урыўку засяроджвае нас на лініі радаводу: «Якуб быў бацькам Юзафа, мужа Марыі, ад якой нарадзіўся Езус, званы Хрыстом» (Мц 1, 16). Гэтая, на першы погляд, простая фраза адкрывае перад намі не сухую генеалогію, якая ёй папярэднічае, а глыбіню Божага Провіду, што вядзе гісторыю праз пакаленні, праз людзей, праз іх выбары і слабасці, праз іх вернасць і сумненні. Радавод у біблейскай традыцыі — не толькі пералік імёнаў, але сведчанне таго, што Бог дзейнічае ў канкрэтнай гісторыі, у канкрэтных сем’ях, у канкрэтных абставінах. Ён не будуе збаўлення абстрактна, але ўваходзіць у чалавечы лёс і гісторыю яго жыцця, з яе складанасцямі і недасканаласцямі.
У радаводзе Хрыста мы бачым людзей вельмі розных: ад патрыярхаў да грэшнікаў, ад каралёў да тых, хто жыў на ўскрайку грамадства. І ўсё ж Бог выкарыстоўвае іх усіх, каб выканаць абяцанне, дадзенае Ізраэлю. Асабліва важна, што Мацвей паказвае менавіта каралеўскую лінію Давіда праз Саламона, падкрэсліваючы юрыдычнае права Езуса на трон Давіда. Гэтая лінія вядзе да Юзафа — чалавека, які хоць і не быў біялагічным бацькам Езуса, але стаў тым, хто юрыдычна ўводзіць Яго ў род Давіда, робячы магчымым выкананне прароцтваў аб Месіі. Радавод Марыі, які вядзе да Давіда праз яго сына Натана. Гэта не каралеўская лінія ў гістарычным сэнсе, бо яна не дала Ізраэлю каралёў, але яна з’яўляецца кроўнай лініяй Давіда, праз якую Езус атрымлівае сапраўднае чалавечае паходжанне ад дому Давіда. Такім чынам, у Божым плане дзве лініі — юрыдычная праз Юзафа і кроўная праз Марыю — сустракаюцца ў Хрысце, каб паказаць паўнату выканання абяцанняў: Ён і законны, і біялагічны Сын Давідаў.
У Божым плане важна не тое, што чалавек можа даць ад сябе, але тое, наколькі ён адкрыты прыняць тое, што Бог хоча зрабіць праз яго. Таму менавіта праз адкрытасць Юзафа, праз яго гатоўнасць стаць часткай Божай гісторыі, здзяйсняецца тое, што было абяцана праз стагоддзі. Божая воля здзяйсняецца не праз тых, хто ўсё разумее, а праз тых, хто дазваляе Богу дзейнічаць у іх жыцці. І ў гэтай лініі стаіць чалавек, які не ведаў, што яго імя будзе чытацца ў літургіі на працягу двух тысяч гадоў, але ведаў адно: Бог верны, і таму можна даверыцца Яму нават тады, калі канкрэтная жыццёвая сітуацыя застаецца незразумелай.
Далей сённяшняе Евангелле апісвае сітуацыю, якая для чалавека таго часу была драматычнай: «Пасля заручынаў Маці Ягонай Марыі з Юзафам, перш чым пачалі жыць разам, яна зачала ад Духа Святога» (Мц 1, 18). Гэта словы, якія мы сёння чытаем з верай, але для чалавека, які жыў у габрэйскай традыцыі, былі сапраўдным выпрабаваннем. Заручыны ў Ізраэлі мелі сілу шлюбу, і любое адхіленне ад нормы магло прывесці да ганьбы, асуджэння, а ў крайніх выпадках — нават да смяротнага пакарання. У такой сітуацыі чалавек, які любіў Марыю і планаваў з ёю жыццё, раптам сутыкаецца з фактам, які разбурае ўсе яго надзеі. Ён не ведаў пра дзеянне Духа Святога, не ведаў пра Божы план, не ведаў, што адбываецца. Ён бачыў толькі тое, што бачыць чалавечае вока: жанчына, з якой ён заручыўся, чакае дзіця, і гэта дзіця — не яго. Унутры яго ўзнікае боль, разгубленасць, страх перад будучыняй, страх перад людзьмі, страх перад законам. Але разам з гэтым — глыбокая павага да Марыі, жаданне захаваць яе годнасць, абараніць яе ад ганьбы. У гэтай драме адкрываецца сэрца чалавека, які не кіруецца эмоцыямі або імпульсамі, але шукае шлях, які не нашкодзіць і не знішчыць іншую асобу. Ён не абвінавачвае, не асуджае, не дзейнічае праз гнеў. Ён спрабуе знайсці рашэнне, якое будзе справядлівым і міласэрным адначасова. І менавіта ў гэтай унутранай барацьбе пачынаецца яго шлях веры — не таму, што ён разумее Божую таямніцу, а таму, што ўмее заставацца верным нават у момант, калі ўсё вакол падае. Гэтая сітуацыя становіцца для яго першай школай даверу: калі чалавечыя тлумачэнні заканчваюцца, адкрываецца прастора, у якой Бог можа прамовіць.
Унутраная барацьба, якую перажывае Юзаф, апісана вельмі далікатна: «будучы справядлівым і не хочучы зняславіць, хацеў патаемна адпусціць Яе» (Мц 1, 19). За гэтымі словамі стаіць не халодны разлік, а драматычны рух сэрца, у якім сутыкаюцца боль, любоў, страх і вера. Справядлівасць у біблейскім разуменні — гэта не юрыдычная правільнасць, а гармонія з Божай воляй, здольнасць бачыць чалавека вачыма Бога. Менавіта таму слова «справядлівы» (грэц. δίκαιος), ужытае ў евангельскім урыўку, азначае не таго, хто строга выконвае закон, а таго, хто жыве ў праўдзе перад Богам, хто шукае дабра нават там, дзе ўсё падказвае выбраць іншае. Ягоная справядлівасць не жорсткая, не фармальная, не абмежаваная літарай Закону. Яна прасякнута міласэрнасцю, якая не дазваляе яму нават падумаць пра тое, каб выставіць Марыю на ганьбу. Ён не хоча яе пакуты, не хоча яе смерці, не хоча, каб яе імя было знішчана людскімі языкамі. У ягоным сэрцы жыве любоў, якая не патрабуе тлумачэнняў, але шукае спосаб зберагчы годнасць іншага чалавека. Гэта не слабасць — гэта сіла, якая нараджаецца з глыбіні духоўнай сталасці. У гэтай любові адкрываецца тое, што справядлівасць сэрца — гэта здольнасць паставіць чалавека вышэй за закон, выбраць міласэрнасць там, дзе іншыя выбралі б асуджэнне. І менавіта ў гэтай унутранай барацьбе, у гэтым жаданні захаваць Марыю, нават калі ён сам не разумее таго, што адбываецца, Бог адкрывае яму сваю волю. Бо Божая воля заўсёды адкрываецца таму, хто здольны любіць, нават калі любоў патрабуе ахвяры.
Калі чалавек даходзіць да мяжы сваіх магчымасцяў, Бог адкрывае тое, што перавышае чалавечы розум. У Евангеллі гэтая мяжа апісана вельмі проста: «Калі ён надумаў гэта, вось анёл Пана з’явіўся яму ў сне» (Мц 1, 20). Сон у біблейскай традыцыі — гэта не выпадковая з’ява, а прастора, дзе Бог прамаўляе да сэрца, якое ўжо не супраціўляецца, не абараняецца, не трымаецца за свае тлумачэнні. У сне чалавек найбольш адкрыты на тое, што перавышае яго здольнасць кантраляваць. Таму менавіта ў сне Бог адкрывае сваю волю таму, хто шукаў справядлівасці і міласэрнасці, але не знаходзіў адказаў. Анёл звяртаецца да яго словамі, якія адразу ўводзяць у глыбіню Божага плану: «сын Давіда». Гэта не проста тытул — гэта напамін пра яго месца ў гісторыі збаўлення, пра тое, што ён стаіць у лініі абяцанняў, дадзеных Ізраэлю. Далей гучыць слова, якое Бог паўтарае сваім выбраным у самыя важныя моманты гісторыі: «не бойся». Гэта тое самае слова, якое пачуў Абрагам перад тым, як выйсці ў невядомае; тое, што пачуў Майсей перад сустрэчай з фараонам; тое, што пачуў Давід перад тым, як стаць каралём; тое, што пачула Марыя перад Звеставаннем. Бог заўсёды пачынае з таго, каб зняць страх, бо страх паралізуе веру, закрывае сэрца, робіць чалавека няздольным пачуць Божы голас. Калі страх адступае, адкрываецца месца для даверу, і менавіта ў гэты момант анёл адкрывае таямніцу: «зачатае ў ёй ёсць ад Духа Святога» (Мц 1, 20). Гэта словы, якія перавышаюць чалавечую логіку, але Бог не патрабуе ад чалавека разумення — Ён патрабуе даверу. Далей гучыць місія, якая павінна быць выканана: «дасі Яму імя Езус» (Мц 1, 21). Імя «Езус» (гбр. יְהוֹשֻׁעַ — Yəhōšūa‘) азначае «Бог збаўляе», і той, хто павінен даць гэтае імя, становіцца ўдзельнікам Божага плану. Ён не проста прымае Марыю — ён прымае місію, якая перавышае яго сілы, прымае адказнасць за таямніцу, становіцца ахоўнікам таго, што належыць Богу. У гэтым адкрываецца яго пакліканне: быць тым, хто дазваляе Божай волі ўваходзіць у свет праз яго паслухмянасць.
«Абудзіўшыся ад сну, ён зрабіў, як загадаў яму анёл Пана» (Мц 1, 24). У гэтых кароткіх словах заключана ўся сутнасць святасці гэтага чалавека. Тут няма доўгіх дыялогаў, няма ўнутраных маналогаў, няма спробаў дамовіцца з Богам або адкласці рашэнне на потым. Усё адбываецца проста і адразу: ён устае і робіць тое, што Бог сказаў. Гэтая прастата — не наіўнасць, а глыбіня веры. Слова «паслухмянасць», ужытае ў Пісанні, (грэц. ὑπακοή) азначае «слуханне з гатоўнасцю выканаць», і менавіта такая гатоўнасць выяўляецца ў ягоным учынку. Ён не патрабуе дадатковых знакаў, не просіць пацвярджэння, не шукае гарантый. Ён прымае Божае слова як абсалютную праўду, якая патрабуе не разважанняў, а дзеяння. У гэтым — яго духоўная сталасць: ён не дазваляе страху, сумневу або чалавечай логіцы паралізаваць тое, што Бог хоча здзейсніць праз яго. Ён прымае Марыю, прымае Дзіця, прымае Божую волю, нават калі яна цалкам перавышае яго разуменне і Бог змяняе ўсё яго жыццё. У гэтым прыняцці няма пасіўнасці — ёсць актыўная вера, якая адкрывае шлях для ўвасаблення Божага слова ў свеце. Сапраўдная паслухмянасць — гэта не сляпое падпарадкаванне, а свабодны выбар чалавека, які давярае Богу больш, чым сабе. І менавіта такім выбарам становіцца яго дзеянне пасля сну: ён дазваляе Божай волі стаць цэнтрам свайго жыцця. У гэтым — яго веліч, якая не патрабуе слоў, бо выяўляецца ў учынках, што становяцца пачаткам новай гісторыі.
Цішыня гэтага чалавека — не адсутнасць слоў, а прастора, у якой слова Божае можа быць пачута. У Евангеллі ён не вымаўляе ніводнай літары, але яго маўчанне поўнае прысутнасці, бо яно адкрыта на Бога. Гэта тая цішыня, у якой чалавек не навязвае Богу сваіх рашэнняў, але дазваляе Яму прамаўляць. У такой цішыні нараджаецца паслухмянасць веры, якая не патрабуе тлумачэнняў, а патрабуе даверу.
Святасць гэтага чалавека раскрываецца не толькі ў вялікіх момантах Божага аб’яўлення, але і ў штодзённай працы, у цярплівасці, у вернасці малым рэчам. Ён быў цесляром, чалавекам, які працаваў рукамі, і менавіта ў гэтай працы выконваў Божую волю. Ён не здзяйсняў цудаў, не быў прамоўцам, не быў лідарам супольнасці — але ў яго жыццё была штодзённая вернасць, якая становіцца месцам Божай прысутнасці. Дом Назарэта, у якім ён жыў разам з Марыяй і Езусам, становіцца для нас абразом хрысціянскай сям’і: домам, дзе Бог у цэнтры; домам, дзе пануе любоў, праца, малітва і ўзаемная павага; домам, дзе святасць нараджаецца ў простых рэчах.
Бацькоўства гэтага чалавека — не біялагічнае, але сапраўднае, бо яно грунтуецца на прыняцці, адказнасці і любові. Ён дае Дзіцяці імя, уводзіць Яго ў род Давіда, абараняе Яго, корміць, вучыць, вядзе… У Божых вачах бацькоўства вымяраецца не крывёю, а сэрцам, і таму ягоная роля ў гісторыі збаўлення — незаменная. Той, хто ахоўваў Езуса і Марыю, сёння ахоўвае ўвесь Касцёл, бо Касцёл — гэта містычнае Цела Хрыста. Таму Касцёл называе яго сваім апекуном і заступнікам, і давярае яму ўсе свае патрэбы.
Калі ў нашым жыцці надыходзіць перыяд унутранай цемры, калі мы не бачым наперад і не разумеем Божых шляхоў, асабліва важным становіцца ўменне слухаць. Прыклад чалавека з Назарэта паказвае, што Божы голас часта гучыць не ў моманты яснасці, а ў хвіліны, калі ўсё здаецца няпэўным. Бог прамаўляе ў цішыні, у малітве, у слове Пісання, у голасе сумлення — і слухаць Яго азначае адкрыць сэрца нават тады, калі розум не знаходзіць адказаў. Калі перад намі паўстаюць абставіны, якія перавышаюць нашыя магчымасці і разуменне, вера патрабуе ад нас не тлумачэнняў, а даверу. Той, хто не разумеў таямніцы Звеставання, але прыняў яе, вучыць нас, што сапраўдная вера пачынаецца там, дзе заканчваецца кантроль. У жыцці кожнага чалавека бываюць моманты, калі мы сутыкаемся з хваробай, стратай, крызісам, цяжкім рашэннем. І менавіта ў такіх сітуацыях адкрываецца сутнасць веры: не ўсё трэба разумець, каб давяраць Божай волі.
Кожны з нас носіць у сэрцы страх: страх перад будучыняй, перад адказнасцю, перад стратаю, перад невядомым. І Бог кажа нам тое самае, што сказаў яму: «не бойся» (пар. Мц 1, 20). Не таму, што ўсё будзе лёгка, але таму, што Ён будзе побач. Давер пачынаецца там, дзе мы дазваляем Божаму слову перамагчы наш страх. І калі чалавек адкрываецца на Божую прысутнасць, нават калі не разумее ўсяго, Бог можа зрабіць праз яго тое, што перавышае чалавечыя магчымасці. Так было ў Назарэце, так можа быць і ў нашым жыцці.
Дом Назарэта — гэта не толькі месца, дзе жыла Святая Сям’я. Гэта ікона таго, чым можа стаць кожны дом, калі ў ім ёсць месца для Бога. Гэта дом, дзе праца становіцца малітвай, дзе цішыня становіцца прасторай Божага слова, дзе любоў становіцца законам, дзе штодзённасць становіцца святой. У такім доме чалавек вучыць дзіця не толькі рамяству, але і веры; не толькі працы, але і даверу; не толькі адказнасці, але і любові. У такім доме нараджаецца святасць, якая не патрабуе сцэны, бо яе сцэнай становіцца жыццё. Той, хто ахоўваў Езуса і Марыю, сёння ахоўвае ўвесь Касцёл. Ён апякун тых, хто верыць, апякун тых, хто шукае, апякун тых, хто сумняваецца. Касцёл давярае яму свае патрэбы, свае цяжкасці, свае раны, бо ведае: той, хто абараняў Дзіця ў Віфлееме, абароніць і нас. Той, хто вёў Святую Сям’ю праз цемру ўцёкаў у Егіпет, вядзе і нас праз цемру нашых выпрабаванняў. Той, хто працаваў, каб забяспечыць жыццё Езуса і Марыі, моліцца за нас, каб мы не страцілі надзеі.
Святло, якое Бог запаліў у сэрцы гэтага чалавека, можа запаліцца і ў нашых сэрцах. Ён не быў чалавекам вялікіх слоў, але быў чалавекам вялікай веры. Ён не разумеў усяго, але давяраў ва ўсім. Ён не шукаў славы, але знайшоў Божую волю. Ён не меў уладанняў, але меў Бога. Ён не меў уласных планаў, але меў Божы план. Ён не меў гарантый, але меў давер. І гэтага было дастаткова, каб стаць апорай для Марыі, абаронай для Дзіцяці, апорай для Касцёла. Няхай жа ягоная цішыня навучыць нас слухаць Бога, ягоная мужнасць — прымаць Божыя шляхі, ягоная паслухмянасць — дзейнічаць з верай. Няхай ягоная штодзённая праца навучыць нас святасці ў малым, ягоная любоў — вернасці ў цяжкасцях, ягоная прысутнасць — адкрытасці на Божую волю. І няхай праз яго заступніцтва нашы сэрцы стануць месцам, дзе Божая воля здзяйсняецца так жа ціха і моцна, як у Назарэце.
Няхай святы Юзаф вядзе нас шляхам даверу, ахоўвае нашыя сем’і, умацоўвае нашую веру і дапамагае нам жыць так, каб Бог мог здзяйсняць сваю волю ў нашым жыцці — сёння, заўтра і заўсёды.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч
для друку
