Каталіцкі Веснік Добрая Вестка ў тваім доме!
Евангелле Мц 15, 21–28
У той час: Езус выйшаў і скіраваўся ў землі Тыра і Сідона. I вось жанчына з Ханаана выйшла з тых ваколіц і пачала крычаць: Змілуйся нада мною, Пане, Сыне Давіда! Мая дачка цяжка апантаная злым духам.
Але Езус не адказаў ёй ні слова. Тады вучні Ягоныя падышлі і прасілі Яго: Адпусці яе, бо яна крычыць услед за намі. Ён сказаў у адказ: Я пасланы толькі да загінуўшых авечак з дому Ізраэля.
Яна ж падышла, пакланілася Яму і сказала: Пане, дапамажы мне. Ён сказаў у адказ: Нягожа забраць хлеб у дзяцей і кінуць шчанятам. Яна сказала: Так, Пане, але і шчаняты ядуць крошкі, якія падаюць са стала гаспадароў іхніх. Тады Езус сказаў ёй у адказ: О жанчына, вялікая вера твая! Няхай станецца табе, як жадаеш. I з гэтага моманту яе дачка стала здаровай.
Сённяшняя літургія Касцёла, прапануючы нам для разважання ўрывак з Евангелля паводле святога Мацвея, запрашае нас стаць сведкамі адной з самых кранальных, напружаных і адначасова насычаных глыбокім сэнсам сустрэч у гісторыі збаўлення. Евангельскі ўрывак пра ханаанскую жанчыну — гэта не проста гістарычны эпізод з жыцця Збаўцы. Гэта магутнае разважпнне аб прыродзе малітвы, аб пераадоленні чалавечых межаў і гістарычных бар’ераў, аб таямнічым маўчанні Бога і, перш за ўсё, аб непераможнай, жыватворчай сіле сапраўднай веры, якая здольная здабыць ласку нават там, дзе, здавалася б, брамы міласэрнасці шчыльна зачыненыя. Каб па-сапраўднаму спасцігнуць усю глыбіню гэтай падзеі, мы павінны крок за крокам прайсці разам з Езусам гэты няпросты шлях і ўважліва ўслухацца ў кожнае слова, запісанае натхнёным аўтарам.
Святы Мацвей пачынае свой аповед з вельмі выразнага геаграфічнага ўказання: «Езус выйшаў і скіраваўся ў землі Тыра і Сідона». Гэтыя словы ўжо самі па сабе ўтрымліваюць моцны правакацыйны зарад для тагачаснага юдэйскага чытача. Тыр і Сідон — гэта не проста суседнія гарады. Гэта тэрыторыя язычнікаў, тэрыторыя фінікійцаў, якія славіліся сваім багаццем, гандлем, але адначасова і распаўсюджваннем ідалапаклонства. У біблейскай традыцыі прарокаў гэтыя гарады часта выступалі сімвалам пыхі і супраціву праўдзіваму Богу. Езус наўмысна пакідае знаёмыя, «свае» тэрыторыі Галілеі і перасякае мяжу. Ён ідзе на перыферыю, у варожае асяроддзе, паказваючы тым самым, што Божая любоў не ведае дзяржаўных, этнічных ці рэлігійных межаў. Божая ласка дынамічная, яна заўсёды выходзіць вонкі, шукаючы згубленага чалавека там, дзе ён знаходзіцца, нават у самых цёмных кутках свету.
І вось на гэтай чужой зямлі адбываецца сустрэча: «Жанчына з Ханаана выйшла з тых ваколіц і пачала крычаць…» Евангеліст свядома выкарыстоўвае архаічны тэрмін «Ханаана». У часы Езуса гэтая зямля ўжо называлася Сірыяй або Фінікіяй, але Мацвей называе яе хананейкай. Для ізраільцяніна слова «хананеец» несла ў сабе памяць пра спрадвечных, самых лютых ворагаў Божага народа, пра тыя плямёны, якія валодалі Абяцанай зямлёй да прыходу туды пакаленняў Абрагама, і якія вызначаліся жорсткімі паганскімі культамі. Гэтая жанчына ў вачах юдэяў была квінтэсенцыяй язычніцтва, нячыстасці і адкінутасці ад запавету. Яна не мела ніякіх правоў на міласэрнасць Бога Ізраэля. Яна была абсалютна чужой.
Але паслухайце, якія словы вырываюцца з яе вуснаў! Яна крычыць: «Змілуйся нада мною, Пане, Сыне Давіда! Мая дачка цяжка апантаная злым духам». Гэта неймаверны парадокс. Язычніца, хананейка, звяртаецца да вандроўнага прапаведніка з Галілеі, выкарыстоўваючы найвышэйшы месіянскі тытул «Сын Давіда». Яна ведае, хто Ён такі. Больш за тое, яна пачынае сваю малітву са слоў, якія пазней стануць асновай хрысціянскай літургіі: «Змілуйся нада мною» — у грэцкім арыгінале гэта гучыць як «ἐλέησόν με», што мы сёння паўтараем як «Kyrie eleison». Гэтая жанчына прыходзіць не проста з просьбай, яна прыходзіць з глыбокай ранай. Яе дачка знаходзіцца ў палоне дэманічных сіл, і маці настолькі атаясамлівае сябе са сваім дзіцем, што не кажа «змілуйся над маёй дачкой», але крычыць «змілуйся нада мною». Боль яе дзіцяці стаў яе ўласным болем. Сапраўдная заступніцкая малітва заўсёды пачынаецца з такога поўнага суперажывання, калі чужое цярпенне становіцца нашым уласным.
І тут разгортваецца самая незразумелая і балючая частка евангельскай сцэны: «Але Езус не адказаў ёй ні слова». У арыгінальным тэксце гэта гучыць як поўнае, абсалютнае маўчанне (ὁ δὲ οὐκ ἀπεκρίθη αὐτῇ λόγον). Збаўца, які заўсёды быў такі чулы да чалавечага гора, які дакранаўся да пракажоных і ўваскрашаў памерлых, раптам становіцца сляпым і глухім да адчайных крыкаў маці. Як нам зразумець гэтае маўчанне Бога? Кожны з нас у сваім духоўным жыцці сутыкаўся з гэтай жахлівай пустэчай, калі нашыя самыя гарачыя, самыя слёзныя малітвы, здаецца, разбіваюцца аб глухую сцяну нябёсаў. Маўчанне Бога — гэта не праява Яго абыякавасці. У Божай педагогіцы маўчанне часта з’яўляецца інструментам, які ачышчае нашыя намеры, які выпрабоўвае глыбіню нашага жадання і сілу нашай настойлівасці. Езус маўчыць не для таго, каб адштурхнуць жанчыну, а для таго, каб яе вера змагла расці і праявіцца ва ўсёй сваёй велічы. Ён дае ёй прастору для таго, каб перайсці ад простага крыку аб дапамозе да свядомага акту абсалютнага даверу.
Рэакцыя вучняў стварае рэзкі кантраст з маўчаннем Настаўніка. «Тады вучні Ягоныя падышлі і прасілі Яго: Адпусці яе, бо яна крычыць услед за намі». Вучні праяўляюць тыповы прыклад душэўнай чэрствасці, схаванай за псеўда-рэлігійнай руплівасцю. Яны не просяць аб аздараўленні дзяўчынкі, яны просяць вызваліць іх ад дыскамфорту. Іх раздражняе гэты крык, ён парушае іхні спакой, псуе іхні рэлігійны камфорт. У грэцкім тэксце слова «ἀπόλυσον» азначае «адпусці, пазбаўся ад яе, зрабі так, каб яна знікла». Як жа часта, на жаль, гэтая ментальнасць пранікае ў сэрцы вернікаў і нават у структуры Касцёла! Калі мы хочам «спакойнай» рэлігіі, дзе няма месца для нязручных, зламаных, грахоўных і гучных людзей. Калі мы аддаём перавагу прыгожым цырымоніям перад жывым і балючым сутыкненнем з чалавечым цярпеннем. Вучні бачаць у жанчыне толькі перашкоду; Езус бачыць у ёй схаваны скарб веры.
Адказу вучням і адначасова жанчыне Езус прамаўляе словы, якія, здаецца, ставяць канчатковую кропку: «Ён сказаў у адказ: Я пасланы толькі да загінуўшых авечак з дому Ізраэля». Езус агучвае прынцып гісторыі збаўлення. Вернасць Бога сваім абяцанням, дадзеным патрыярхам, патрабуе, каб Месія спачатку прыйшоў да выбранага народа. Божы план мае сваю ўнутраную логіку і свой парадак: спачатку юдэям, а потым усяму свету. Хрыстус акрэслівае межы сваёй зямной, гістарычнай місіі да свайго ўваскрасення.
Любы іншы чалавек пасля такіх слоў павярнуўся б і сышоў, абражаны або раздушаны роспаччу. Але не гэтая маці. Яна не здаецца. «Яна ж падышла, пакланілася Яму і сказала: Пане, дапамажы мне». У арыгінале ўжыта слова «προσεκύνει», якое азначае не проста паклон з ветлівасці, а акт глыбокай рэлігійнай адарацыі, праслаўлення, якое належыць толькі Богу. Яна падае перад Ім ніц. Яна скарачае дыстанцыю, ігнаруючы аргументы пра «дом Ізраэля». Яе малітва становіцца максімальна кароткай, вычышчанай ад любых лішніх слоў: «Пане, дапамажы мне». Гэта крык аголенай душы, якая не мае ніякіх правоў, ніякіх заслуг, але якая цалкам аддае сябе ў рукі Творцы.
І тады гучаць самыя жорсткія, на першы погляд, словы Езуса: «Ён сказаў у адказ: Нягожа забраць хлеб у дзяцей і кінуць шчанятам». Каб зразумець гэты выраз, трэба ведаць, што ў семіцкай культуры назваць кагосьці сабакам азначала нанесці яму найвялікшую абразу. Сабакі лічыліся нячыстымі жывёламі. Юдэі часта называлі язычнікаў «сабакамі». Аднак варта звярнуць увагу на тонкую лінгвістычную дэталь. Езус не выкарыстоўвае слова «κύων», якое абазначае дзікага, вулічнага сабаку ля сметніка. Ён ужывае памяншальна-ласкальную форму «κυνάρια» — шчаняты, хатнія сабачкі, якія жывуць у доме разам з сям’ёй. Гэтая дэталь крыху змякчае выраз, але ўсё роўна вобраз застаецца выразным: хлеб (Божая ласка, збаўленне) прызначаны для дзяцей (Ізраэля), і нельга забіраць яго ад гаспадароў дому. Езус прамаўляе гэта не для таго, каб зняважыць жанчыну, а каб справакаваць яе, каб давесці яе веру да максімальнага напружання, да кропкі кіпення.
І адказ хананейкі становіцца сапраўдным шэдэўрам чалавечай пакоры і духоўнай мудрасці: «Яна сказала: Так, Пане, але і шчаняты ядуць крошкі, якія падаюць са стала гаспадароў іхніх». Удумайцеся ў гэтыя словы! Яна не спрачаецца са сваім статусам. Яна не кажа: «Я таксама дзіця, я маю тыя ж правы». Яна цалкам прымае тую карціну свету, якую акрэсліў Езус. Яна кажа: «Так, Пане, я згодная быць на месцы шчанюка. Але нават у такім статусе я ўваходжу ў прастору Твайго дому. Я не прэтэндую на ўвесь каравай, прызначаны для дзяцей. Мне дастаткова толькі крошкі». Гэтая жанчына разумее тое, чаго яшчэ не разумеюць вучні: Божая ласка настолькі бясконцая, Божы хлеб жыцця настолькі магутны, што нават адной непрыкметнай крошкі Яго міласэрнасці дастаткова, каб перамагчы ўсё пекла, каб выгнаць любога дэмана, каб вылечыць самую страшную хваробу і збавіць душу! Яна ператварае аргумент Езуса ў сваю ўласную зброю. Яна лавіць Бога на Ягоным жа слове і перамагае Яго сваёй незвычайнай пакорай і даверам.
Такое вызнанне веры спыняе любыя выпрабаванні. Збаўца больш не можа хаваць свайго захаплення. «Тады Езус сказаў ёй у адказ: О жанчына, вялікая вера твая! Няхай станецца табе, як жадаеш. I з гэтага моманту яе дачка стала здаровай». Толькі двойчы на старонках усяго Евангелля Езус Хрыстус адкрыта захапляецца верай чалавека. І абодва разы гэта язычнікі: рымскі сотнік і гэтая ханаанская жанчына. Слова «вялікая» ў грэцкім тэксце — «μεγάλη». Яе вера вялікая не таму, што яна шмат ведала, і не таму, што яна выконвала ўсе рытуальныя прадпісанні Закона. Яе вера вялікая таму, што яна здолела прайсці праз сцяну маўчання, праз сцяну непрыняцця, праз сцяну ўласнай грахоўнасці і не вартасці, трымаючыся толькі за адно — за ўпэўненасць у тым, што Бог ёсць Любоў, нават калі Ён здаецца суровым. Езус згаджаецца на яе ўмовы. Ён дае ёй не проста крошку, Ён дае ёй поўнае вызваленне яе дзіцяці. Цуд аздараўлення адбываецца на адлегласці, сілай аднаго толькі Слова і дзякуючы непахіснай веры маці.
Сённяшняе Евангелле — невычэрпная крыніца надзеі для кожнага з нас. Як часта ў нашым жыцці мы адчуваем сябе падобнымі да гэтай хананейкі. Мы ўсведамляем сваю грахоўнасць, сваю неадпаведнасць высокаму званню хрысціяніна. Нас гнятуць нашыя залежнасці, нашыя сямейныя трагедыі, духоўныя немачы і хваробы нашых блізкіх. Мы прыходзім да Бога і часта сутыкаемся з Яго маўчаннем. Нам здаецца, што нябёсы закрытыя, што мы не вартыя дапамогі, што мы проста «чужыя» на свяце Яго ласкі.
Але сённяшняе Слова Божае заклікае нас: ніколі не апускайце рукі ў малітве! Маўчанне Бога — гэта не Яго адмова, гэта запрашэнне падысці яшчэ бліжэй. Сапраўдная вера вымяраецца не адсутнасцю цяжкасцяў, а здольнасцю трываць і працягваць крычаць: «Пане, дапамажы мне!», нават калі ўсё навокал кажа пра безнадзейнасць. Вучыцеся ў ханаанскай жанчыны гэтай святой дзёрзкасці і адначасова бязмежнай пакоры. Не бойцеся прызнаць сваю слабасць перад Богам, не патрабуйце ласкі як нечага заслужанага, але з дзіцячым даверам прасіце хаця б пра «крошку» Яго міласэрнасці. Бо адна крошка Цела Хрыстовага, адна кропля Яго Найсвяцейшай Крыві здольная змяніць ход нашай гісторыі, разарваць кайданы зла і прынесці сапраўднае збаўленне.
Няхай жа Дух Святы дасць кожнаму з нас такую ж непахісную, мужную і вялікую веру, якой вызначылася гэтая жанчына. Няхай нашая малітва за нашых дзяцей, за нашыя сем’і, за нашую Айчыну і за ўвесь Касцёл ніколі не спыняецца перад абліччам цяжкасцяў, каб аднойчы і мы маглі пачуць з вуснаў Збаўцы гэтыя жыватворчыя словы: «Вялікая вера твая! Няхай станецца табе, як жадаеш».
кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч
для друку
