Каталіцкі Веснік Добрая Вестка ў тваім доме!
Евангелле Мц 13, 1–9
У той дзень Езус выйшаў з дому і сеў каля мора. І сабралася каля Яго мноства народу, так што Ён увайшоў у човен і сеў, а ўвесь народ стаяў на беразе. І шмат гаварыў ім ў прыпавесцях, кажучы:
Вось выйшаў сейбіт сеяць. І калі ён сеяў, адны зярняты ўпалі пры дарозе, і наляцелі птушкі, і паклявалі іх. Другія ўпалі на камяністае месца, дзе не было шмат глебы, і адразу прараслі, бо зямля была неглыбокай. Калі ж узышло сонца, яны завялі і з-за таго, што не мелі каранёў, засохлі. Іншыя зярняты ўпалі ў церні, і выраслі церні, і заглушылі іх. А яшчэ іншыя ўпалі на добрую зямлю і прынеслі плён: адно ў сто разоў, другое ў шэсцьдзесят, а іншае ў трыццаць.
Хто мае вушы, няхай слухае!
Спрадвеку Бог, быццам нястомны земляроб, выходзіць на ніву чалавечай гісторыі, каб засеяць яе зернем свайго жыццядайнага слова. Гэтае Слова не з’яўляецца проста гукам, літарай ці філасофскай канцэпцыяй; яно ёсць самой творчай, спрадвечнай сілай — Асобай Другой Іпастасі Святой Тройцы, здольнай ператварыць каменнае сэрца ў жывую святыню Духа Святога. Мы часта прывыклі ўспрымаць сябе як пасіўных гледачоў гэтай вялікай касмічнай драмы збаўлення, аднак у рэчаіснасці кожнае імгненне нашага існавання становіцца тым урадлівым або бясплодным грунтам, на якім незваротна вырашаецца лёс нашай вечнасці. Уступленне ў гэтую евангельскую таямніцу патрабуе ад нас не толькі пэўнага інтэлектуальнага намагання і ведаў у тэалогіі, але найперш глыбокага духоўнага агалення, здольнасці стаць перад Творцам у поўнай праўдзе пра сябе, каб прыняць тое насенне, якое Пан рассыпае з бясконцай, незразумелай для чалавечага розуму шчодрасцю.
Святы Мацвей распачынае сваё апавяданне з вельмі важнай, на першы погляд звычайнай, але надзвычай глыбокай дэталі, што мае важнае значэнне ў тэалогіі, зазначаючы, што «ў той дзень Езус выйшаў з дому і сеў каля мора» (Мц 13, 1). Гэты выхад з дому мае каласальнае хрысталагічнае значэнне. Хрыстус выходзіць з вузкай прасторы чалавечага жытла, што сімвалізуе Яго адвечны выхад з улоння Айца ў таямніцу ўцелаўлення. Сын Божы пакідае нябесную славу, каб увайсці ў нашу абмежаваную часам і прасторай рэчаіснасць. Ён сядае каля мора — а мора ў біблейскай семантыцы заўсёды ўвасабляла хаос, небяспеку, дэманічныя сілы і бездань, варожую стварэнню. Тое, што Езус сядае каля мора, сведчыць пра Яго поўную ўладу над усялякім хаосам чалавечага жыцця. Толькі Божая моц здольная ўтаймаваць гэтыя стыхіі і прынесці супакой туды, дзе пануе страх і дэзарыентацыя.
Евангеліст дадае, што пасля гэтага «сабралася каля Яго мноства народу, так што Ён увайшоў у човен і сеў, а ўвесь народ стаяў на беразе» (Мц 13, 2). Збіраецца мноства народу — гэта вобраз усяго чалавецтва, якое свядома ці несвядома прагне Праўды, галоднае па сапраўдным сэнсе свайго існавання. Езус уваходзіць у човен (лац. navis Ecclesiae), які ад самага пачатку хрысціянскай традыцыі разумеўся як правобраз Касцёла. Пан становіцца Настаўнікам, які ўзвышаецца над стыхіяй гэтага свету не для таго, каб аддзяліцца ад людзей, а каб Яго голас быў пачуты кожным, хто стаіць на беразе зямнога пілігрымавання. Навука Хрыста ніколі не гучыць у пустаце; яна заўсёды абвяшчаецца знутры эклезіяльнай супольнасці — з чоўна Пятра, які кіруецца прысутнасцю самога Збаўцы.
Збаўца не пакідае людзей без адказу, таму «шмат гаварыў ім у прыпавесцях, кажучы: “Вось выйшаў сейбіт сеяць”» (Мц 13, 3). Слова «прыпавесць» (грэц. παραβολή) у грэцкай мове (грэц. παραβολή) азначае нешта кінутае побач, параўнанне, якое патрабуе ад слухача высілку дзеля інтэрыярызацыі сэнсу. Езус не дае гатовых, плоскіх адказаў; Ён запрашае розум і сэрца да працы. І першы вобраз, які Ён прапануе — гэта вобраз сейбіта.
Сейбіт — гэта сам Хрыстус. Яго выхад на ніву — гэта найвялікшы акт пакоры Бога, Яго самапрыніжэнне (грэц. κένωσις). Неабсяжны, усемагутны Творца сусвету згаджаецца стаць малым, безабаронным насеннем, якое павінна ўпасці ў цемру сырой зямлі. Каб прынесці плён, насенне павінна памерці. У гэтай простай аграрнай метафары ўжо схаваная ўся неабсяжная глыбіня Пасхальнай таямніцы: мука, смерць на крыжы і хвалебнае ўваскрасенне Сына Божага.
Зямны земляроб ніколі б не стаў кідаць сваё каштоўнае, адабранае насенне на ўтаптаную дарогу ці ў густыя зараснікі пустазелля, бо гэта супярэчыць законам эканомікі і здароваму сэнсу. Аднак Бог дзейнічае зусім іначай. Ён сее з «чароўнай марнатраўнасцю», з незразумелай і нават «неразважлівай» з пункту гледжання свету шчодрасцю. Гэта не з’яўляецца памылкай ці недаглядам Сейбіта; гэта свядомая праява таго факту, што Божая ласка заўсёды папярэднічае нашай гатоўнасці. Божая міласэрнасць прапануецца кожнаму чалавеку, нават у тых сітуацыях і асяроддзях, дзе шанцы на ўраджай здаюцца абсалютна мізэрнымі. Укідваючы зерне ў зямлю, Бог выказвае найвышэйшую павагу да свабоды свайго стварэння. Ён не ўрываецца ў наша жыццё з гвалтам, не прымушае нас любіць Яго, але прапануе сябе ўразліва і ціха, рызыкуючы быць адкінутым, бо сапраўдная любоў не можа існаваць ва ўмовах прымусу.
Далей Езус пачынае аналізаваць розныя станы чалавечага сэрца, якія сустракаюцца з Божым словам, паказваючы, што бывае, калі «адны зярняты ўпалі пры дарозе, і наляцелі птушкі, і паклявалі іх» (Мц 13, 4). Утаптаная дарога — гэта вобраз душы, якая цалкам страціла сваю ўнутранасць, здольнасць да засяроджання і рэфлексіі. Гэта сэрца, якое стала прахадным дваром для ўсіх магчымых ідэй, мімалётных эмоцый, чужых меркаванняў і ідэалогій. Па ім пастаянна «ходзяць» інфармацыйныя патокі і грахі, утоптваючы глебу да стану каменю. Калі Божае слова падае на такое сэрца, яно не можа пранікнуць углыб, яно застаецца на паверхні.
У такім стане чалавек становіцца надзвычай уразлівым да дзеяння злога духа. Птушкі, якія налятаюць і дзяўбуць зерне, сімвалізуюць дэманічныя сілы, самога сатану, які імкнецца скрасці Евангелле з памяці чалавека, каб той не паверыў і не збавіўся. Злы дух не мае ўлады над сэрцам, укаранёным у Богу, але ён з лёгкасцю крадзе святое з жыцця таго, хто жыве выключна павярхоўна. Каб выправіць гэты стан, неабходна ўзяць плуг пакаяння, шчырага шкадавання аб грахах, і бязлітасна разараць гэтую скамянелую дарогу эгаізму. Менавіта сакрамэнт пакаяння з’яўляецца такім плугам, які вяртае глебе яе першапачатковую мяккасць і здольнасць прымаць ласку.
Разважаючы пра насенне, дзе «другія ўпалі на камяністае месца, дзе не было шмат глебы, і адразу прараслі, бо зямля была неглыбокай», а калі «ўзышло сонца, яны завялі і з-за таго, што не мелі каранёў, засохлі» (Мц 13, 5–6), мы бачым іншую драму — драму энтузіязму без трываласці. Камяністая глеба раскрывае перад намі вобраз людзей, якія прымаюць Евангелле з вялікай радасцю, інтэлектуальным або эмацыянальным захапленнем. Яны адразу ўключаюцца ў жыццё супольнасці, іх вера здаецца яркай і дынамічнай. Аднак пад тонкім пластом гэтых добрых пачуццяў хаваецца маналітны пласт неачышчанай гардыні, схаваных амбіцый або няздольнасці да ахвяры — тыя самыя «камяні». Калі ўзыходзіць сонца — а пад сонцам разумеецца час выпрабаванняў, ганенняў, крызісаў і цярпення за веру — гэтыя парасткі вянуць. Сонца ў прыродзе неабходна для росту расліны; яно дае жыццё. Гэтак жа і крыж, цярпенне і цяжкасці з’яўляюцца не Божым пакараннем, а неабходнай умовай для таго, каб хрысціянін набыў духоўную сталасць. Але калі чалавек адмаўляецца ад таямніцы крыжа, калі ён шукае ў рэлігіі толькі камфорту, псіхалагічнага супакаення і вырашэння зямных праблем, яго вера непазбежна засохне. Без глыбокіх каранёў, якія сілкуюцца ўкрытай малітвай і сакрамэнтальным жыццём, выдужаць у спякоту жыццёвых бур немагчыма. Чалавек павінен свядома выбіраць камяні са свайго сэрца, дазваляючы Богу працаваць над яго характарам праз цярплівасць.
Трэці тып глебы прадстаўлены ў словах Хрыста пра тое, што «іншыя зярняты ўпалі ў церні, і выраслі церні, і заглушылі іх» (Мц 13, 7). Гэтая зямля мае глыбіню і патэнцыял, але яна атручана канкурэнцыяй, што надзвычай актуальна для сучаснага чалавека. Ужытае ў евангельскім урыўку слова «церні» (грэц. ἄκανθαι) азначае не толькі фізічныя перашкоды, але і псіхалагічныя, духоўныя путы, якія ствараюць ілюзію важнасці зямных спраў. Гэта нашы неўпарадкаваныя жаданні, празмерная заклапочанасць будучыняй, кар’ерай, імкненне да ўлады і падманлівая спакуса матэрыяльнага дабрабыту. Сучасны секулярны свет спараджае велізарную колькасць такіх церняў. Інфармацыйны шум, пастаянная трывога пра фінансы, спажывецкі менталітэт — усё гэта вырастае разам з верай і паступова пачынае душыць яе. Зерне Слова ў такім сэрцы не памірае адразу, яно спрабуе расці, але яно застаецца бясплодным, бо ўся жыццёвая энергія чалавека ідзе на абслугоўванне яго зямных патрэб. Хрыстус не асуджае працу ці матэрыяльныя даброты самі па сабе, але Ён катэгарычна папярэджвае супраць таго, каб яны рабіліся ідаламі, якія заглушаюць голас Духа Святога. Каб уратаваць ураджай, хрысціянін пакліканы да аскетычнага высілку: ён павінен штодзённа «палоць» сваё сэрца праз практыку ўстрымання, міласціны і свядомага аддалення ад свету ў цішыні малітвы.
Нарэшце, Збаўца дае вобраз надзеі, калі кажа, што «іншыя ўпалі на добрую зямлю і прынеслі плён» (Мц 13, 8). Добрая зямля ўвасабляе сабой ідэал чалавечага сэрца, якое ў поўнай меры рэалізавала сваё пакліканне. Гэта чалавек, які прымае Слова не павярхоўна, не часова, і не дазваляе свету заглушыць яго. Добрая зямля — гэта вынік плённай сінергіі: узаемадзеяння Божай ласкі і чалавечай свабоды. Глеба не з’яўляецца наканаваным лёсам, яна не з’яўляецца статычнай. Праз супрацоўніцтва з Духам Святым кожны чалавек можа стаць добрай зямлёй.
Ідэальным, абсалютна дасканалым узорам такой глебы з’яўляецца Найсвяцейшая Багародзіца. Яе згода (лац. fiat) і словы «няхай Мне станецца паводле Твайго слова» (Лк 1, 38) — гэта найвышэйшая праява адкрытасці на Божае дзеянне. У Яе беззаганным сэрцы не было ні камянёў гардыні, ні ўтаптанай дарогі абыякавасці, ні церняў зямных пажадлівасцяў. Яна дазволіла Слову не проста прарасці ў духоўным сэнсе, але літаральна стаць Целам у Яе ўлонні, прынёсшы найвышэйшы плён збаўлення ўсяго свету. Кожны вернік, на моцы ласкі хросту, пакліканы ўзнавіць у сабе гэтую марыйную ўспрымальнасць, стаўшы месцам, дзе Хрыстус працягвае нараджацца ў дзеяннях міласэрнасці, праўды і любові.
Завяршэнне гэтага вобраза, калі зерне прыносіць плён «адно ў сто разоў, другое ў шэсцьдзесят, а іншае ў трыццаць» (Мц 13, 8), уражвае сваім эсхаталагічным аптымізмам і звышнатуральным маштабам. У антычнай Палестыне звычайным, добрым лічыўся ўраджай, які перавышаў пасеянае ў сем або ў дзесяць разоў. Лічбы ў трыццаць, шэсцьдзесят і сто разоў парушаюць усе законы прыроды і зямной логікі. Яны з’яўляюцца месіянскім знакам, які сведчыць пра тое, што Валадарства Божае дзейнічае не паводле абмежаваных чалавечых магчымасцяў, а паводле бясконцай моцы самога Бога.
Традыцыя Касцёла тлумачыць гэтыя розныя лічбы не як форму духоўнай дыскрымінацыі, а як сведчанне разнастайнасці дароў і пакліканняў у Касцёле. Аднак розніца ва ўраджаі паказвае на індывідуальны шлях кожнага верніка. Бог не патрабуе ад нас аднастайнасці і уніфікацыі. Ён чакае, што кожны адкажа на Яго ласку ў меру свайго ўнікальнага паклікання, да якога быў прызначаны яшчэ да стварэння свету. Галоўнае для Пана — не дасягненне колькаснага максімуму паводле нейкіх зямных стандартаў паспяховасці, а тая шчырасць і любоў, з якой мы дазваляем Яго Слову ўзрастаць у нашым жыцці, упрыгожваючы такім чынам духоўнае аблічча ўсяго Містычнага цела Хрыста.
Словы Пана «Хто мае вушы, няхай слухае!» (Мц 13, 9) не з’яўляюцца проста рытарычным выразам, а ўяўляюць сабой суровы, імператыўны заклік да божага чытання (лац. lectio divina) і пастаяннага распазнання Божай волі. Вушы чалавека павінны быць адкрытымі не толькі для гукаў свету, якія хутка мінаюць, але ў першую чаргу для голасу Творцы, які няспынна прамаўляе да нас праз Святое Пісанне, Традыцыю, навуку Касцёла і праз падзеі нашага штодзённага жыцця. Ужытае ў Святым Пісанні слова «слуханне» (гбр. שְׁמַע) азначае не проста фізічнае ўспрыманне інфармацыі, але паслухмянасць, глыбокае засваенне і выкананне пачутага.
У гэтым кантэксце варта асабліва падкрэсліць ролю Эўхарыстыі. Эўхарыстыя з’яўляецца найвышэйшым спаўненнем гэтай прыпавесці. У сакрамэнце алтара мы прымаем не проста словы пра Бога, але само ўцелаўлёнае Зерне — Цела і Кроў нашага Пана Езуса Хрыста. Хрыстус, які памёр і ўваскрос, уваходзіць у наша існаванне, каб стаць для нас Хлебам Жыцця, самай магутнай сілай для ўзрастання ў святасці. Толькі сілкуючыся гэтым нябесным Зернем, мы здольныя пераадолець камяні і церні нашай грэшнай прыроды.
Сённяшняе Евангелле, такім чынам, напаўняе нас глыбокім хрысціянскім аптымізмам. Нягледзячы на ўсе гістарычныя няўдачы Касцёла, нягледзячы на скрадзенае злым духам насенне, спякоту сучасных ганенняў і ўсюдыіснае пустазелле секулярызму — Валадарства Божае непазбежна ўзрастае і перамагае. Яно мае непераможную жыццёвую сілу, бо канчатковым гарантам гэтага велічнага ўраджаю з’яўляецца не наша кволая чалавечая дасканаласць, а абсалютная вернасць і ўсемагутнасць самога Бога. У гэтай таямнічай узаемнасці паміж Божай ініцыятывай і нашым адказам раскрываецца праўда, што абсалютна кожнае сэрца можа быць ператворанае ў добрую зямлю, калі яно цалкам даверыцца Яго міласэрнасці.
У гэтым свеце мы самі пакліканыя стаць сейбітамі надзеі, якія сваім прыкладам сведчаць пра прыгажосць жыцця ў Божай ласцы. Нашай галоўнай адказнасцю з’яўляецца падрыхтоўка глебы ўласнага сэрца. Няхай жа кожны крок нашага зямнога пілігрымавання будзе напоўнены пільным клопатам пра тое, каб Божае зерне, пасеянае ў нас падчас хросту, прыносіла багаты плён справядлівасці, міласэрнасці і непахіснага міру, на радасць Богу і для збаўлення ўсяго свету, на вечныя вякі.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч
для друку
