Разважанне на Папяльцовую сераду

Евангелле Мц 6, 1–6. 16–18

У той час: Езус сказаў сваім вучням: Глядзіце, не чыніце справядлівасці вашай перад людзьмі, каб яны бачылі. Інакш, не атрымаеце ўзнагароды ад Айца вашага, які ў нябёсах.

Калі даеш міласціну, не трубі перад сабою, як робяць крывадушнікі ў сінагогах і на вуліцах, каб людзі хвалілі іх. Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду.

Калі даеш міласціну, няхай не ведае твая левая рука, што робіць правіца твая, каб міласціна твая была патаемнай. І Айцец твой, які бачыць патаемнае, аддасць табе.

І калі молішся, не будзь, як крывадушнікі. Бо яны любяць маліцца, стоячы ў сінагогах і на рагах вуліц, каб паказацца перад людзьмі. Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду. Ты ж, калі молішся, увайдзі ў пакой свой і, зачыніўшы дзверы свае, маліся да Айца твайго, які ў таемнасці. І Айцец твой, які бачыць патаемнае, аддасць табе.

Калі посціце, не будзьце панурымі, як крывадушнікі. Бо яны закрываюць свае твары, каб людзі бачылі, што яны посцяць. Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду. А ты, калі посціш, намасці галаву сваю і абмый твар свой, каб паказаць, што посціш, не перад людзьмі, але перад Айцом тваім, які ў таемнасці. І Айцец твой, які бачыць патаемнае, аддасць табе.

У адпаведны літургічны час, калі попел на нашых чолах становіцца бачным знакам чалавечай крохкасці, мы стаім на парозе сапраўднага духоўнага пераходу. Гэты момант — не проста напамін пра мінуласць, але заклік да глыбіннага ачышчэння нашых намераў і сэрцаў перад абліччам Вечнасці. Мы запрошаныя ўвайсці ў прастору, дзе знікае патрэба ў вонкавым пацвярджэнні нашай вартасці і дзе адзіным сведкам нашага быцця застаецца Бог. Гэтае духоўнае падарожжа патрабуе ад нас адвагі скінуць маскі, якія мы так старанна выбіраем для свету, дзеля таго, каб сустрэцца з праўдай у цішыні ўласнага сумлення.

У чалавечым жыцці натуральна імкнуцца да развіцця, дасягненняў і пэўнага месца ў свеце. З дзяцінства нас вучаць ставіць мэты, працаваць над сабой, шукаць магчымасці і спосабы самарэалізацыі і самаразвіцця дзеля дасягнення вышынь кар’еры, поспеху, добрага жыцця… У гэтым няма нічога дрэннага: жаданне расці, удасканальвацца і рэалізоўваць свае здольнасці — частка здаровага чалавечага імкнення. Аднак разам з гэтым існуе небяспека: у пагоні за знешнімі вынікамі мы можам незаўважна адсунуць на другі план тое, што патрабуе цішыні, увагі і ўнутранай працы — духоўнае жыццё. Часам чалавек, сам таго не ўсведамляючы, пачынае пераносіць логіку спаборніцтва за месца і значнасць, статус у грамадстве і ўплывы ў сферу, дзе гэта не працуе.

Езус прапануе іншы погляд. Ён паказвае, што сапраўдная веліч не вымяраецца ўладай, статусам або прызнаннем, а нараджаецца ў служэнні, пакоры і шчырасці сэрца. Літургічны час Вялікага Посту і словы сённяшняга Евангелля запрашаюць нас вярнуць правільныя акцэнты: імкнуцца да дабра ў свеце — добра, але не забываць пра тое, што фармуе чалавека знутры, і не падмяняць духоўнае жыццё знешнімі поспехамі. Менавіта ў гэтым кантэксце сённяшні евангельскі ўрывак становіцца асабліва красамоўным. Ён паказвае, як лёгка чалавеку збіцца з сапраўднага шляху, калі знешняе пачынае пераважаць над унутраным. Пан звяртае ўвагу на тое, што нават добрыя ўчынкі могуць страціць сваю каштоўнасць, калі за імі стаяць няправільныя матывы.

У сённяшнім евангельскім урыўку Езус асуджае крывадушнікаў, якія даюць міласціну дзеля таго, каб прыцягнуць увагу і атрымаць пахвалу ад людзей. «Калі даеш міласціну, не трубі перад сабою, як робяць крывадушнікі ў сінагогах і на вуліцах, каб людзі хвалілі іх. Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду» (Мц 6, 2). Слова «крывадушнік» (грэц. ὑποκριτής) першапачаткова азначала акцёра, чалавека, які носіць маску і іграе ролю, што не адпавядае яго сапраўднаму абліччу. Сапраўдная справядлівасць (грэц. δικαιοσύνη), пра якую кажа Пан, не можа быць тэатральным жэстам, бо яна павінна быць адлюстраваннем святасці самога Бога. Таму Езус называе крывадушнікамі тых, хто імітуе пабожнасць, выконваючы знешнія рэлігійныя практыкі не дзеля Бога, а дзеля чалавечай пахвалы. Такая пастава не мае сапраўднай духоўнай вагі, бо мэта гэтых учынкаў — здабыццё славы і прызнання, а не адкрытасць сэрца перад Богам.

І сёння людзі часта кіруюцца рознымі матывамі, калі даюць міласціну. Часам гэта робіцца з пачуцця абавязку, часам — дзеля прэстыжу або жадання выглядаць лепш у вачах іншых. Але сапраўдная міласціна павінна зыходзіць з сэрца, напоўненага любоўю і міласэрнасцю. Хрысціянская дабрачыннасць (лац. caritas) — гэта не проста перадача матэрыяльных сродкаў, а выраз глыбокай салідарнасці, заснаванай на ўсведамленні таго, што кожны чалавек з’яўляецца нашым братам. Езус заклікае рабіць дабро не на паказ, а патаемна, пакорліва і без пыхі, бо толькі такая міласціна будзе ўзнагароджана Богам. Пан вучыць: «Калі даеш міласціну, няхай не ведае твая левая рука, што робіць правіца твая… І Айцец твой, які бачыць патаемнае, аддасць табе» (Мц 6, 3–4). Гэтыя словы падкрэсліваюць неабходнасць поўнай бескарыслівасці, бо Бог бачыць намеры сэрца і ведае, чым кіруецца чалавек у сваіх учынках. Поўная дыскрэтнасць у добрых справах ахоўвае нас ад спакусы самалюбавання і дазваляе ласцы дзейнічаць у чысціні.

Таксама Езус асуджае тых, хто любіць маліцца на вуліцах і ў сінагогах, каб паказацца перад людзьмі. «Калі молішся, не будзь, як крывадушнікі… Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду» (Мц 6, 5). Гэтыя словы — выклік кожнаму з нас. Часам мы, самі таго не заўважаючы, шукаем чалавечай пахвалы ў духоўных практыках. Малітва — гэта ўзыходжанне розуму і сэрца да Бога, а не сродак сацыяльнага зацвярджэння. Можа здарыцца, што мы хочам выглядаць «добрымі» або «пабожнымі», забываючы, што малітва — гэта перад усім дыялог з Богам, асабістая і інтымная сустрэча. Калі малітва становіцца спектаклем, яна губляе сваю сілу, ператвараючыся ў пустое паўтарэнне слоў. Малітва павінна быць выразам веры, якая шукае разумення (лац. fides quaerens intellectum) і любові, што прагне еднасці. Яна павінна ісці ад сэрца, з глыбіні душы, якая шукае Бога і прагне Яго прысутнасці. Толькі такая малітва здольная перамяняць чалавека і свет вакол яго, бо яна нараджаецца з шчырасці і даверу.

Фармальны характар малітвы, шматслоўе і механічнае паўтарэнне могуць ператварыць яе ў забабоннае закляцце, пазбаўленае жывой лучнасці з Богам. Езус заклікае маліцца ў таемнасці, у сваім пакоі, дзе ніхто не бачыць, каб паказаць сутнасць малітвы як асабістай сустрэчы з Богам (пар. Мц 6, 6). Грэцкае слова «пакой» (грэц. ταμιεῖον) азначае самае закрытае, унутранае памяшканне дома, дзе захоўваліся скарбы. Гэта метафара чалавечага сэрца, унутранай святыні, дзе чалавек застаецца сам насам са сваім Стварыцелем. Мы павінны знаходзіць час і месца, дзе можам быць самімі сабой перад Богам, адкрываючы сэрца без страху і без аглядкі на меркаванні іншых. Сапраўдная малітва адбываецца ў глыбіні сэрца, удалечыні ад шуму і цікаўных вачэй, дзе чалавек можа быць шчырым і адкрытым. Гэта прастора, дзе Бог прамаўляе да нас у лагодным павеве ветру.

Трэці аспект навукі Езуса датычыцца посту. Пан асуджае крывадушнікаў, якія посцяць на паказ, каб людзі бачылі іх «пабожнасць». «Калі посціце, не будзьце панурымі, як крывадушнікі… Сапраўды кажу вам: яны атрымліваюць сваю ўзнагароду» (Мц 6, 16). У старажытным Ізраэлі пост часта суправаджаўся знешнімі знакамі смутку, але нярэдка гэтыя практыкі станавіліся сродкам самапрэзентацыі. Езус падкрэслівае, што пост павінен быць актам пакоры, а не спосабам паказаць сваю перавагу. Пост — гэта перад усім духоўная аскеза (грэц. ἄσκησις), якая дапамагае чалавеку вярнуць панаванне духа над целам. Пан вучыць: «А ты, калі посціш, намасці галаву сваю і абмый твар свой…» (Мц 6, 17–18), каб паказаць, што пост — гэта справа сэрца, а не знешні рытуал. Радасны выраз твару падчас посту сведчыць пра тое, што чалавек знайшоў сапраўдную ежу — выкананне волі Бога.

Пост — гэта не толькі абмежаванне ў ежы. Гэта шлях самадысцыпліны, спосаб вызваліцца ад звычак, якія пануюць над намі, і магчымасць лепш ацаніць тое, што нас акружае. Пост ачышчае нашае духоўнае бачанне, дазваляючы заўважыць патрэбы іншых. Ён дапамагае адмовіцца ад уласнага «я», ад жаданняў, якія перашкаджаюць сустрэчы з Богам, і ад усяго, што аддаляе нас ад Яго. Праз пост мы вучымся, што чалавек жыве не адным хлебам, але кожным словам, што выходзіць з вуснаў Божых. Гэта час свядомага выбару на карысць таго, што вечнае, і адмовы ад таго, што стварае ілюзію самадастатковасці. Устрыманне ад матэрыяльнага становіцца плацдармам для духоўнага ўздыму і ўмацавання веры.

У гэтым кантэксце словы прарока Ёэля гучаць асабліва моцна: «Разрывайце сэрцы вашыя, а не вашае адзенне…» (Ёэл 2, 13). Гэта заклік да ўнутранага навяртання (грэц. μετάνοια), да перамены мыслення і сэрца. Выраз «разрываць сэрца» (гбр. קְרַעוּ לְבַבְכֶם) азначае адкрыць яго перад Богам, дазволіць Яго ласцы пранікнуць у самыя патаемныя куткі душы. Гэта супрацьпастаўляецца знешнім жэстам, якія могуць быць пустымі, калі не суправаджаюцца ўнутранай пераменай. Бог чакае не рытуальнага смутку, а шчырага жалю за грахі і прагнення вярнуцца ў Яго абдымкі. Навяртанне — гэта не аднаразовы акт, а пастаянны працэс вяртання да крыніцы любові.

Пан Бог у сваёй бязмежнай міласэрнасці заўсёды гатовы прыняць таго, хто вяртаецца да Яго з пакаяннем. Ён ласкавы і міласэрны, доўгацярплівы і шматміласцівы (пар. Ёэл 2, 13). Гэтыя словы прарока напаўняюць нас надзеяй, што нават калі мы далёка адышлі, шлях назад заўсёды адкрыты. Заклік «затрубіце ў рог на Сіёне» (Ёэл 2, 15) — гэта калектыўны заклік да ўсёй супольнасці вернікаў. Вялікі Пост — гэта час, калі мы разам, як адзін Касцёл, крочым да Пасхі, падтрымліваючы адзін аднаго малітвай і добрымі ўчынкамі. Гэта супольнае пакаянне яднае нас і робіць нашую малітву больш моцнай перад Богам.

Сённяшняе Евангелле паказвае шлях да сапраўднай пабожнасці, свабоднай ад крывадушнасці і пустой знешняй формы. Сутнасць хрысціянскага жыцця заключаецца ў жывой сувязі з Хрыстам, якая выяўляецца ў патаемнасці сэрца. Няхай кожнае нашае дзеянне, малітва і пост будуць шчырымі і скіраванымі да Бога, Які бачыць патаемнае і ўзнагароджвае ў сваёй любові. Мы пакліканы жыць пад позіркам Бога (лац. coram Deo), усведамляючы Яго пастаянную прысутнасць у нашым жыцці. Гэта ўсведамленне вызваляе нас ад неабходнасці шукаць адабрэння ў свету і дае сапраўдную ўнутраную свабоду. Кожны ўчынак міласэрнасці, зроблены без шуму, становіцца каштоўным скарбам у нябёсах.

Няхай гэты Вялікі Пост стане часам унутранага адраджэння, калі мы зможам ачысціць сэрцы ад усяго лішняга і адкрыцца на сапраўдную лучнасць з Богам. Гэта час выпрабавання (грэц. πειρασμός), які павінен умацаваць нашу веру і зрабіць нас больш падобнымі да Хрыста. Кожны дзень гэтага святога часу — гэта магчымасць для новага пачатку, для яшчэ аднаго кроку ў бок святла ўваскрасення. Няхай нашае жыццё будзе сведчаннем веры, дзе кожны ўчынак становіцца ціхім гімнам хвалы, а кожная думка — малітвай, што ўзносіцца да нябёсаў. Памятайма, што ўсякая ўзнагарода, якую мы атрымліваем ад людзей, мінае, але тое, што дае Пан, застаецца навечна.

Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч

 для друку