Каталіцкі Веснік Добрая Вестка ў тваім доме!
Евангелле Ян 1, 1–18
На пачатку было Слова, і Слова было ў Бога, і Богам было Слова. Яно было ў Бога спрадвеку. Усё праз Яго сталася, і без Яго нічога не сталася з таго, што сталася. У Ім было жыццё, і жыццё было святлом людзей. А святло свеціць у цемры, і цемра не агарнула яго.
З’явіўся чалавек, пасланы ад Бога; імя ягонае было Ян. Ён прыйшоў дзеля сведчання, каб засведчыць пра Святло, каб усе паверылі праз яго. Не быў ён святлом, але быў пасланы, каб сведчыць пра Святло. Было Святло праўдзівае, якое асвятляе кожнага чалавека, які прыходзіць на свет. У свеце было, і свет праз Яго стаўся, і свет не пазнаў Яго. Прыйшло да свайго, і свае Яго не прынялі. А тым, хто прыняў Яго, дало ўладу стаць Божымі дзецьмі, тым, хто верыць у імя Ягонае, хто ні ад крыві, ні ад жадання цела, ні ад жадання мужа, але ад Бога нарадзіўся.
Слова сталася целам і пасялілася між намі, і бачылі мы славу Ягоную, славу, якую мае ад Айца Адзінародны, поўны ласкі і праўды.
Ян сведчыць пра Яго і ўсклікае, кажучы: Гэта быў той, пра якога я сказаў: за мною ідзе той, які апярэдзіў мяне, таму што быў раней за мяне. І з паўнаты Ягонай мы ўсе прынялі ласку замест ласкі. Бо Закон быў дадзены праз Майсея, ласка і праўда сталіся праз Езуса Хрыста. Бога ніхто ніколі не бачыў. Адзінародны Бог, які ва ўлонні Айца, Ён аб’вясціў.
Кожны раз, калі мы чуем словы пралогу святога Яна — «На пачатку было Слова, і Слова было ў Бога, і Богам было Слова» — мы не сустракаем сухую тэорыю, але жывую праўду, якая датычыць нас сёння. Гэтае Слова — сам Хрыстус — прыйшло ў свет, каб асвятліць наш шлях, каб паказаць, што жыццё чалавека мае сэнс толькі тады, калі яно адкрытае на Бога. Уцелаўленне — гэта не далёкая падзея ў гісторыі, але рэальнасць, якая працягваецца: Бог уваходзіць у нашую штодзённасць, каб зрабіць нас сваімі дзецьмі, каб ператварыць цемру ў святло.
Сённяшні евангельскі ўрывак пачынаецца з грандыёзнага сцвярджэння аб спрадвечным існаванні Слова: «На пачатку было Слова, і Слова было ў Бога, і Богам было Слова. Яно было ў Бога спрадвеку» (Ян 1, 1–2). Гэтыя словы ўкараняюцца ў вечную таямніцу Бога і пераклікаюцца з першымі радкамі кнігі Быцця (пар. Быц 1, 1), з чаго вынікае сцвярджэнне Хрыста як новага Стваральніка і Пачатку Новага Запавету. Ян ужывае грэцкі тэрмін «слова» (грэц. λόγος), які ў філасофскім і тэалагічным кантэксце азначае не проста граматычную форму, а Розум, Прычыну, Кіраўнічы Прынцып сусвету і Божае аб’яўленне. Слова не было створана, а было «ў» Бога (грэц. πρὸς τὸν Θεόν), што падкрэслівае Яго асабовую адметнасць, але пры гэтым сцвярджаецца Яго Боская тоеснасць: «і Богам было Слова». Што замацоўвае праўду пра Боскасць Хрыста (лац. divinitas Christi) да Яго Уцелаўлення.
Далей Евангелле раскрывае стваральную ролю Слова: «Усё праз Яго сталася, і без Яго нічога не сталася з таго, што сталася» (Ян 1, 3). Гэта азначае, што Слова Божае — не проста голас ці думка, але жывая сіла, якая стаіць у пачатку ўсяго існага. Усё, што мы бачым і чым карыстаемся, — зямля і неба, святло і цемра, жыццё і рух — усё мае свой пачатак у Хрысце. Ён не толькі быў пры стварэнні свету, але і сёння працягвае падтрымліваць яго існаванне. Без Яго ўсё распадаецца, а з Ім усё знаходзіць сэнс і гармонію. Гэтая праўда датычыць не толькі сусвету, але і кожнага чалавека. Нашае жыццё, нашыя таленты, нашыя адносіны — усё мае крыніцу ў Слове. Калі мы прымаем Хрыста, мы адкрываемся на сапраўдную свабоду і парадак, бо Ён упарадкоўвае хаос нашых думак і сэрцаў. Таму вера ў Слова — гэта не дадатак да штодзённасці, а яе аснова. Без Хрыста чалавек губляе арыенціры, а з Хрыстом знаходзіць святло, якое асвятляе дарогу.
Наступны абзац засяроджвае нас на функцыі Слова як крыніцы жыцця і святла. «У Ім было жыццё, і жыццё было святлом людзей. А святло свеціць у цемры, і цемра не агарнула яго» (Ян 1, 4–5). Тут «жыццё» (грэц. ζωή) азначае не проста біялагічнае існаванне, а само Божае, вечнае жыццё, якое кліча чалавека ў Божую сферу. Гэтае жыццё адначасова ёсць «святлом» (грэц. φῶς), якое рассявае цемру невуцтва, граху і адчаю, асвятляючы шлях маральнага і духоўнага пазнання. Выраз «цемра не агарнула яго» (грэц. οὐ κατέλαβεν) мае двайны сэнс: па-першае, цемра не змагла заглушыць ці згасіць святло; па-другое, яна не змагла яго «спасцігнуць» ці «зразумець» з-за сваёй маральнай слепаты. Гэта метафара вечнай перамогі Божай праўды над сіламі зла, паказваючы, што святло Хрыста заўсёды застаецца непераможным і незалежным ад адмовы свету.
У гэтым кантэксце з’яўляецца постаць Яна Хрысціцеля: «Быў чалавек, пасланы ад Бога; імя ягонае было Ян. Ён прыйшоў дзеля сведчання, каб засведчыць пра Святло, каб усе паверылі праз яго» (Ян 1, 6–7). Місія Яна не ў тым, каб быць крыніцай святла, а ў тым, каб быць «сведкам» (грэц. μαρτυρία). Яго роля была падрыхтоўчай, прароцкай — накіраваць позірк людзей да сапраўднага святла, што падкрэслівае неабходнасць чалавечага «пасрэдніцтва» для прыняцця Божага аб’яўлення. Гэта пакліканне кожнага хрысціяніна: не прапаноўваць сваё святло, а адлюстроўваць святло Хрыста, паказваючы Яго іншым.
Евангеліст падкрэслівае трагічную іронію чалавечай свабоды і слепаты. «Было Святло праўдзівае, якое асвятляе кожнага чалавека, які прыходзіць на свет. У свеце было, і свет праз Яго стаўся, і свет не пазнаў Яго. Прыйшло да свайго, і свае Яго не прынялі» (Ян 1, 9–11). Свет (грэц. κόσμος), хоць і створаны праз Слова, не пазнаў свайго Створцу. «Свае» (грэц. ἴδια), гэта значыць выбраны габрэйскі народ, да якога Хрыстус прыйшоў перш за ўсё, не прынялі Яго. Гэта глыбокае духоўнае разважанне аб адмове ад Божага дару і чалавечай адказнасці. Аднак, насуперак гэтай адмове, гучыць надзея збаўлення: «А тым, хто прыняў Яго, дало ўладу стаць Божымі дзецьмі, тым, хто верыць у імя Ягонае, хто ні ад крыві, ні ад жадання цела, ні ад жадання мужа, але ад Бога нарадзіўся» (Ян 1, 12–13). Гэта дар Божага сыноўства, якое не залежыць ад зямных сувязяў (пар. Быц 3, 6; 4, 1), але адбываецца праз ласку «ад Бога» (грэц. ἐκ Θεοῦ), што падкрэслівае яго звышнатуральную прыроду і неабходнасць веры ў Езуса Хрыста як Збаўцу.
Кульмінацыяй пралогу евангелля Яна з’яўляецца цэнтральная праўда нашай веры: «Слова сталася целам і пасялілася між намі, і бачылі мы славу Ягоную, славу, якую мае ад Айца Адзінародны, поўны ласкі і праўды» (Ян 1, 14). Уцелаўленне (грэц. σάρξ ἐγένετο) азначае прыняцце Богам поўнай чалавечай прыроды (лац. plena humanitas), захаваўшы пры гэтым сваю Боскасць. Ён «пасяліўся» (грэц. ἐσκήνωσεν, літаральна «раскінуў шацёр») між намі, што нагадвае пра шацёр Сустрэчы, Скінію (гбр. מִשְׁכָּן), месца прысутнасці Бога сярод Ізраэля ў пустыні (пар. Зых 25, 8). Цяпер Божая прысутнасць становіцца яшчэ бліжэйшай і бачнай у асобе Езуса Хрыста. Яго «слава» (грэц. δόξα) — гэта не зямная веліч, а праява Божай любові, ласкі (грэц. χάρις) і праўды (грэц. ἀλήθεια), якая адкрываецца праз Яго служэнне і ахвяру. Ён Адзінародны (грэц. μονογενής), адзіны Сын, які паходзіць ад Айца.
Ян Хрысціцель зноў з’яўляецца як сведка, абвяшчаючы: «Гэта быў той, пра якога я сказаў: за мною ідзе той, які апярэдзіў мяне, таму што быў раней за мяго. І з паўнаты Ягонай мы ўсе прынялі ласку замест ласкі. Бо Закон быў дадзены праз Майсея, ласка і праўда сталіся праз Езуса Хрыста» (Ян 1, 15–17). Тут падкрэсліваецца перавага Хрыста над Законам Майсея. Закон быў неабходнай падрыхтоўкай, педагагічным інструментам, які выкрываў грэх, але не даваў збаўлення (пар. Рым 3, 20). Хрыстус жа прынёс сапраўдную «ласку» (грэц. χάρις), якая з’яўляецца самой збаўчай прысутнасцю Бога ў нашым жыцці. Фраза «ласку замест ласкі» можа азначаць пераход ад старой ласкі Закону да новай і большай ласкі Хрыста, альбо пастаяннае радовішча ласкі, што замяняе і дапаўняе сабой усялякую папярэднюю ласку. У Хрысце мы атрымліваем не толькі выкананне Закону, але і новае, больш поўнае жыццё, якое ажыццяўляецца праз Яго ахвяру і ўваскрасенне.
Завяршаецца пралог глыбокім сцвярджэннем, якое падсумоўвае ўсю місію Слова: «Бога ніхто ніколі не бачыў. Адзінародны Бог, які ва ўлонні Айца, Ён аб’явіў» (Ян 1, 18). Ніхто з людзей не можа цалкам спасцігнуць Бога ў Яго абсалютнай велічы (пар. Зых 33, 20), але Езус Хрыстус, будучы Адзінародным Богам, які знаходзіцца ў поўнай еднасці з Айцом (грэц. ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, літ. «які ёсць на грудзях Айца»), адкрывае нам Яго асобу і Яго волю. Хрыстус з’яўляецца поўным і канчатковым Аб’яўленнем Бога чалавецтву. Ён — Мост, Містэрыя сустрэчы зямнога з нябесным, адкрываючы шлях да пазнання і блізкасці з Богам.
Сённяшняе Евангелле запрашае нас сузіраць таямніцу Слова, якое сталася целам, і прыняць Божую ласку, якая пераўзыходзіць усялякае разуменне. Яно заклікае нас да глыбокай веры ў Езуса Хрыста як у Святло, якое прыйшло ў свет, каб асвятліць кожнага чалавека, даючы праз Уцелаўленне магчымасць новага нараджэння ад Бога. Гэты ўрывак, напоўнены глыбокімі духоўнымі рэфлексіямі, нагадвае нам пра вечную сувязь паміж Богам і чалавекам, якая ажыццявілася праз Уцелаўленне. Няхай жа мы, падобна Яну Хрысціцелю, станем дастойнымі сведкамі гэтага святла, несучы Яго ўсім, хто знаходзіцца ў цемры, і праз нашу веру будзем сапраўднымі Божымі дзецьмі, што нарадзіліся ад Бога і жывуць паводле Яго праўды і ласкі. Сённяшняе Евангелле —запрашэнне да жыцця ў паўнаце Хрыста, дзе кожны крок асветлены Яго святлом, а кожнае дзеянне напоўнена Божай ласкай і любоўю.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч
для друку
