Разважанне айца езуіта на IV звычайную нядзелю. Год А

Евангелле Мц 5, 1–12а

У той час:

Убачыўшы натоўп, Езус падняўся на гару. А калі сеў, падышлі да Яго вучні Ягоныя. І, адкрыўшы вусны свае, Ён вучыў іх, кажучы:
Шчаслівыя ўбогія духам, бо іх ёсць Валадарства Нябеснае.
Шчаслівыя засмучаныя, бо яны суцешаныя будуць.
Шчаслівыя лагодныя, бо яны зямлю атрымаюць у спадчыну.
Шчаслівыя галодныя і прагнучыя справядлівасці, бо яны насычаныя будуць.
Шчаслівыя міласэрныя, бо яны міласэрнасць спазнаюць.
Шчаслівыя чыстыя сэрцам, бо яны Бога ўбачаць.
Шчаслівыя міратворцы, бо яны сынамі Божымі названыя будуць.
Шчаслівыя, каго пераследуюць за справядлівасць, бо іх ёсць Валадарства Нябеснае.
Шчаслівыя вы, калі будуць вас зневажаць і пераследаваць, і ўсяляк зласловіць несправядліва з-за Мяне.

Радуйцеся і весяліцеся, бо вялікая ўзнагарода вашая ў нябёсах.

Вайна вобразаў, або Пра тых, хто не можа дазволіць сабе Валадарства

На пачатку было Слова, нагадвае нам Евангеліст Ян. У 2026 годзе на пачатку – вобраз. Дакладней, паток вобразаў: сотні мільёнаў фотаздымкаў і відэа загружаюцца ў Інстаграм штодня, і значная іх частка прысвечана адной старажытнай чалавечай схільнасці – дэманстрацыі таго, чаго іншыя не маюць. Даследчыкі з Венскага ўніверсітэта нядаўна высветлілі тое, што кожны манах-пустэльнік IV стагоддзя мог бы прадказаць без усякіх грантаў: сталае візуальнае ўздзеянне чужога багацця выклікае ў гледача не натхненне, а «адносную дэпрывацыю, варожасць да багацеяў і агрэсіўныя паводзіны». Іншымі словамі, кожная фатаграфія яхты спараджае маленькую вайну ў душы таго, хто глядзіць на яе з палубы метро.

Але справа не толькі ў яхтах. Сацыяльныя сеткі, як заўважыў адзін праніклівы назіральнік, «ствараюць культурныя войны, адцягваючы ад рэальных праблем». Алгарытмы наладжаны так, каб падтрымліваць не згоду, а абурэнне – engagement (уцягванне), як акрэслівае гэта навамоўе лічбавай эканомікі. Лайк – гэта слаба, рэпост – нядрэнна, але люты каментар пад чужой фатаграфіяй адпачынку – вось сапраўдная валюта ўвагі. Сёння візуальнае багацце адных аўтаматычна ператвараецца ў зачэпку для маральнага абурэння іншых, а любая выява – патэнцыйная граната ў акопах бясконцай пазіцыйнай вайны меркаванняў.

Ёсць нешта амаль трагікамічнае ў тым, як тэхналогіі, якія абяцалі аб’яднаць чалавецтва, ператварылі планету ў архіпелаг варагуючых плямёнаў, кожнае з якіх упэўнена, што валодае праўдай, а іншыя – альбо ідыёты, альбо ворагі. Чэстэртан калісьці заўважыў, што вар’ят – гэта не той, хто страціў розум, а той, хто страціў усё, акрамя розуму. Сучасны карыстальнік сацсетак – той, хто страціў усё, акрамя права на меркаванне. І гэтае меркаванне звычайна выказваецца наконт таго, што іншыя людзі жывуць няправільна: занадта багата ці занадта бедна, занадта прагрэсіўна ці занадта кансерватыўна, занадта шмат посцяць ці недастаткова.

У гэтым кантэксце, у гэтым электронным Вавілоне, дзе кожны гаворыць і ніхто не чуе, дзе багацце стала зброяй, а выявы – снарадамі, Евангелле паводле Мацвея прапануе нам тэкст, напісаны на мове, якую мы амаль развучыліся разумець. «Шчаслівыя ўбогія духам», – кажа Хрыстус, які падняўся на гару і сеў у паставе рабіна перад вучнямі. Грэцкае слова πτωχός азначае не проста ўбогага, а жабрака, таго, хто цалкам пазбаўлены рэсурсаў. Беднасць духу – гэта прызнанне ўласнай духоўнай няздольнасці, банкруцтва, немагчымасці прад’явіць Богу хоць што-небудзь вартае.

Цяжка ўявіць больш антысучасную ідэю. Мы жывём у культуры, дзе self-branding (самапрэзентацыя) – базавы навык выжывання, дзе CV павінна ззяць дасягненнямі, а профіль у сацсетках – доказамі таго, што жыццё ўдалося. Паказаць беднасць – стратэгічная памылка. Прызнаць убогасць духу – проста вар’яцтва. І ўсё ж менавіта гэтым «вар’ятам» Хрыстус абяцае Нябеснае Валадарства – прычым не калі-небудзь потым, а цяпер. «Бо іх ёсць Валадарства Нябеснае». Цяперашні час. Пакуль мы фатаграфуем бачнае багацце для нябачнай аўдыторыі, ўбогія духам ужо валодаюць нябачным Валадарствам.

Але Хрыстус не спыняецца на дыягназе. У сёмым благаслаўленні Ён абвяшчае: «Шчаслівыя міратворцы, бо яны сынамі Божымі названыя будуць.» Шчаслівыя міратворцы. Грэцкае слова εἰρηνοποιοί азначае не тых, хто пасіўна пазбягае канфліктаў, а тых, хто актыўна стварае супакой. У біблійнай традыцыі εἰρήνη – гэта не проста адсутнасць вайны, а shalom, цэласнасць, паўната, адноўленая гармонія адносін.

Паспрабуйце быць міратворцам у каментарах пад пастом пра палітыку. Паспрабуйце не заняць ніводнага з бакоў у чарговай культурнай вайне. Вас неадкладна абвінавацяць у баязлівасці, канфармізме, здрадзе, прывілеяванасці, якая дазваляе не выбіраць. Нейтральнасць стала раскошай, якую ніхто не можа сабе дазволіць, – ці, дакладней, маральным злачынствам. «Хто не з намі, той супраць нас», – кажуць усе бакі адначасова, не заўважаючы, што цытуюць і Хрыста, і ўсіх дыктатараў XX стагоддзя.

А вось Хрыстус абяцае міратворцам статус Божых дзяцей. Не пераможцам у спрэчках. Не тым, хто больш пераканаўча за ўсіх даказаў сваю правату. Не самым лютым абаронцам праўды. Міратворцы – гэта сёмае благаслаўленне, а перад ім ідзе шостае: «Шчаслівыя чыстыя сэрцам, бо яны Бога ўбачаць». Чысціня сэрца – гэта не валоданне праўдай, а вызваленне ад ідалаў, у тым ліку ідала ўласнай праваты. Міратворац – не той, хто адмаўляецца ад праўды дзеля цішыні, і не той, хто навязвае сваю праўду сілай. Міратворац – той, хто ачысціў сэрца настолькі, каб убачыць: Бог большы за любую правільнасць маіх думак. І толькі з гэтага бачання – бачання ўласнай убогасці перад Айцом усіх людзей – нараджаецца здольнасць аднаўляць разарванае, папраўляць адносіны, рабіць магчымым shalom. Святы Ян Павел ІІ, наведваючы парафію святога Юзафа Кафасо ў 1981 годзе, нагадваў: «У нашых супольнасцях, калі б было больш убогіх духам, было б менш падзелаў, канфліктаў і палемікі! Пакора, як і міласэрнасць, з’яўляецца істотнай цнотай для суіснавання ў хрысціянскіх супольнасцях».

Сувязь паміж першым і сёмым благаслаўленнямі невыпадковая. Толькі бедны духам можа быць міратворцам. Той, хто тунэльна перакананы ва ўласнай праваце, багацці сваіх аргументаў, абгрунтаванасці сваёй пазіцыі, – той будзе ваяваць. Вайна за праўду – гэта канфлікт паміж суб’ектамі, упэўненымі, што валодаюць дастатковым капіталам праўды, каб навязаць яе іншым. Сапраўдны мір магчымы толькі там, дзе абодва бокі прызнаюць сваю беднасць перад Тым, Хто большы любой праваты.

Візуальнае багацце сацыяльных сетак – гэта не проста эстэтычны феномен. Гэта анталагічнае сцвярджэнне: я ёсць тое, што я магу паказаць. Маё быццё вымяраецца бачным. А нябачнае Валадарства, якое абяцае Хрыстус убогім духам, – гэта радыкальная альтэрнатыва: ты ёсць тое, чаго ў цябе няма, але што табе дадзена. Твая ідэнтычнасць – не ў партфоліа дасягненняў, а ва ўсынаўленні Айцом. І гэтае ўсынаўленне праяўляецца менавіта тады, калі ты перастаеш змагацца за сваё месца пад сонцам і пачынаеш рабіць мір.

Ян Павел II, стоячы на ​​тым жа ўзгорку ў Галілеі ў 2000 годзе, сказаў моладзі: «Благаслаўленні ставяць выклік, які патрабуе глыбокай і сталай metánoia духу, вялікай перамены сэрца». Μετάνοια – пераварот розуму, радыкальная змена оптыкі. Перастаць глядзець на экран, дзе іншыя дэманструюць сваё багацце і сваю праўду. Пачаць глядзець на Таго, Хто бачыць цябе ў тваёй галечы і кліча цябе па імені – не для таго, каб ты перамог у спрэчцы, а каб ты стаў сынам ці дачкой супакою.

У рэшце рэшт, Нябеснае Валадарства – адзіная раскоша, якую нельга сфатаграфаваць. І адзінае багацце, якое нікога не робіць бяднейшым.

Разважанне падрыхтаваў а. Міхаіл Ткаліч SJ

 для друку