Брацтвы ў рыма-каталіцкім касцёле Беларусі ў канцы XVIII – пачатку ХХ стагоддзяў

У канцы XVIII – пачатку XX стст. брацтвамі ў рыма-каталіцкім касцёле называліся згуртаванні альбо таварыствы вернікаў, якія аб’ядноўваліся ў рэлігійных або дабрачынных мэтах і былі афіцыйна зацверджаныя касцёлам. Мэтай брацтваў і іх чальцоў было пашырэнне і ўшанаванне канкрэтнай таямніцы веры ці святых, выкананне хрысціянскіх учынкаў і хрысціянскае самаўдасканаленне. Гісторыя ўзнікнення брацтваў сягае ранняга Сярэднявечча, калі іх асноўнымі мэтамі былі перадусім догляд хворых і праца ў мясцовасцях, ахопленых эпідэміямі.

У канцы XVIII – пачатку XX стст. прававы статус брацтваў у каталіцкім касцёле рэгуляваўся шэрагам дакументаў, згодна з якімі былі прынятыя наступныя правілы:

  • забаранялася ствараць больш чым адно брацтва з аднолькавымі альбо падобнымі мэтамі і задачамі ў некалькіх касцёлах аднаго горада або вёскі. Пры адным касцёле маглі дзейнічаць розныя брацтвы (напр., ружанцовае і шкаплернае);
  • для арганізацыі брацтва пры касцёле быў неабходны пісьмовы дазвол ад мясцовага біскупа з апісаннем мэтаў брацтва;
  • брацтвы маглі быць заснаваныя біскупамі альбо генераламі ордэнаў (напр., традыцыйна пры касцёлах і кляштарах кармелітаў існавалі шкаплерныя брацтвы, дамініканцаў – ружанцовыя, францысканцаў – св. Антонія і інш.). Пры жаночых кляштарах дзейнасць брацтваў для свецкіх была забароненая;
  • са згоды ўсіх чальцоў брацтва яно магло быць пераведзенае з аднаго касцёла ў іншы;
  • усе брацтвы, нават тыя, якія дзейнічалі пры кляштарах, мог візітаваць біскуп.

У адносінах да чальцоў брацтваў касцельнае права вымагала наступнае:

  • а) кожны, хто ўступаў у брацтва, павінен быў дакладна яго ведаць мэты і задачы, а таксама абавязкі яго чальцоў;
  • б) уступленне ў брацтва павінна было ажыццяўляцца з рэлігійных перакананняў;
  • в) трэба было насіць знак брацтва.

З’яўленне і рост колькасці брацтваў на беларуска-літоўскіх землях адбывалася паралельна з развіццём парафіяльнай сеткі каталіцкіх храмаў і павелічэннем ліку каталіцкіх кляштараў. Пачатак гэтых працэсаў датуецца канцом XIV ст., а найбольшае развіццё прыпадае на XVII – XVIII стст. Аднак заснаванне новых брацтваў было характэрна таксама для канца XVIII – першай паловы XIX ст. Павелічэнне колькасці брацтваў назіралася ў знакавыя для каталіцкага касцёла ў Расійскай імперыі гады – напрыклад, падчас святкавання юбілею (1826 г.), у год заключэння канкардату (1847 г.), прыняцця новага дагмату (1854 г. – дагмат аб Беззаганным Зачацці Дзевы Марыі) і інш.

Найбольш распаўсюджанымі на беларуска-літоўскіх землях былі брацтвы, якія дзейнічалі пры кляштарных касцёлах. Манаскія ордэны яшчэ з Сярэднявечча мелі дазвол на заснаванне ўласных брацтваў. Так, пры кляштарах і касцёлах кармелітаў традыцыйна дзейнічалі шкаплерныя брацтвы. Права на заснаванне гэтага брацтва меў выключна ордэн кармелітаў. Да заняткаў і абавязкаў яго чальцоў належала: 1) насіць шкаплер; 2) выконваць абавязкі свайго стану і ўчынкі міласэрнасці; 3) штодзённа маліцца вызначаныя малітвы; 4) дакладна захоўваць пасты; 5) не есці мясных страў таксама ў серады і суботы; 6) дапамагаць у касцёлах кармелітаў, асабліва ў пятніцы; 6) у адпаведнай вопратцы ўдзельнічаць ў касцельных працэсіях і пахаваннях.

Бернардзінскія кляштары арганізоўвалі брацтвы св. Арханёла Міхала і св. Ганны. Да абавязкаў іх чальцоў належала: 1) дастатковы ўзровень рэлігійных ведаў; 2) па магчымасці штодзённы ўдзел у Імшы; 3) у вялікія святы спавядацца і прычашчацца; 4) пазбягаць п’янства (алкаголю) і плётак; 5) не дазваляць у сваёй прысутнасці выказвацца супраць каталіцкага касцёла, але яго бараніць; 6) насіць знак брацтва; 7) маліцца штодня вызначаныя малітвы і інш.

Пры кляштарах усіх галінаў францысканскага ордэна (францысканцаў канвентуальных, капуцынаў, бернардзінцаў) звычайна дзейнічалі брацтвы св. Антонія і паса св. Францыска. Пры кляштарах дамініканцаў традыцыйна дзейнічалі ружанцовыя брацтвы. Пры парафіяльных касцёлах, у якіх працавалі дыяцэзіяльныя святары, брацтвы былі самыя розныя: з назвай Бога (Найсвяцейшай Тройцы, Святога Духа і інш.), марыйныя брацтвы і брацтвы пад патранатам святых. Aгульнымі заданнямі для чальцоў усіх брацтваў з’яўляліся малітва і хрысціянскія ўчынкі.

Першапачаткова значная колькасць брацтваў узнікала па прафесійнай прыкмеце. Кожны гарадскі цэх выступаў своеасаблівым брацтвам і меў у касцёле сваю харугву і свайго святога-заступніка. Падчас вялікіх урачыстасцяў чальцы брацтваў збіраліся ў касцёле, і кожнае пад сваёй харугвай удзельнічала ў працэсіі. З цягам часу гэтая традыцыя змянялася, аднак яе адгалоскі ў ХІХ ст. можна было назіраць, напрыклад, у ракаўскім і мазырскім касцёлах. Да ХІХ ст. прадстаўнікі кожнай прафесіі збіраліся ў спецыяльна вызначанае для іх свята на набажэнства і ўдзельнічалі ў працэсіях кожны пад сваёй харугвай. У Мазыры да другой паловы ХІХ ст. “брацкіх” харугваў захавалася пятнаццаць.

Пры некаторых касцёлах дзейнічала некалькі брацтваў. Напрыклад, пры касцёле глыбоцкіх кармелітаў босых дзейнічалі тры брацтвы: Маці Божай Шкаплернай, св. Юзафа і св. Барбары, а пры мядзельскім кляштары гэтага ж ордэна чатыры – Маці Божай Шкаплернай, св. Юзафа, св. Юстына і брацтва добрай смерці.

Адметнасцю брацтваў з’яўлялася іх усесаслоўнасць. Па вялікім рахунку, брацтвы былі адзінымі арганізацыямі, у якіх прыналежнасць да канкрэтнага саслоўя не разглядалася як абмежаванне пры ўступленні. Напрыклад, брацтва св. Тройцы пры краслаўскім касцёле налічвала 79 чалавек, з іх 78 сялян і 1 дваранка, у барысаўскім касцёле сярод 59 чалавек, запісаных у брацтва, былі “солдатка, мещанка, крестьянин, гражданин, титулярный советник, однодворец, благородный” і г.д.

Найбольш распаўсюджанымі на беларускіх землях сталі ружанцовае, шкаплернае і св. Тройцы брацтвы. Так, па стане на 1830 г. у Мінскай дыяцэзіі дзейнічалі 34 брацтвы. Да сярэдзіны 60-х гг. ХІХ ст. колькасць брацтваў у Мінскай дыяцэзіі засталася практычна нязменнай. Сярод 30 брацтваў, якія дзейнічалі пры 29 касцёлах дыяцэзіі, было 12 ружанцовых, 4 шкаплерныя, чатыры Св. Тройцы, два Св. Ганны і інш. У гэты ж час у заходняй частцы Магілёўскай архідыяцэзіі налічваліся 22 брацтвы, з іх 14 ружанцовых, 2 шкаплерныя, 5 – Сэрца Есуса Хрыста і інш. Да малараспаўсюджаных належалі пахавальныя брацтвы (іх чальцы мелі абавязак удзельнічаць у пахаваннях) і брацтвы добрай смерці. Па стане на другую палову 60-х гг. ХІХ ст. толькі ў Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай губернях дзейнічала каля 400 брацтваў, з іх 110 ружанцовых, 60 шкаплерных, 37 – Св.Тройцы і інш.

З сярэдзіны ХІХ ст. на беларуска-літоўскіх землях стала пашырацца колькасць брацтваў цвярозасці. Узнікалі яны па ініцыятыве святароў з мэтай супрацьдзеяння п’янству. Прыняцце ў гэтае брацтва звычайна адбывалася з вялікай урачыстасцю. Падчас Імшы кожны новы братчык атрымліваў медалік з надпісам “на памяць вядзення цвярозасці” з аднаго боку і выявай Маці Божай з іншага. Чальцы брацтва цвярозасці прымалі зарок не ўжываць алкаголю, а таксама не наведваць піцейныя ўстановы. Аднак хуткае пашырэнне брацтваў цвярозасці і вялікая колькасць братчыкаў прыцягнулі пільную ўвагу расійскіх уладаў. Сходы братчыкаў і іх сумесныя малітвы, на думку ўладаў, з’яўляліся наўпроставай пагрозай рускай справе ў заходніх губернях і былі забароненыя.

У канцы XVIII – пачатку ХХ ст., нягледзячы на разнароднасць брацтваў, адрозненні паміж імі былі вельмі нязначнымі. Практычна ўсе яны ствараліся з мэтай клопату аб духоўным абліччы вернікаў і яго ўдасканаленні. Арганізацыя вернікаў у групы – малітоўныя, брацкія і інш. – дапамагала святарам у працы з людзьмі. Вельмі часта брацтвы адрозніваліся выключна назвай, а функцыянаванне канкрэтнага брацтва пры пэўным касцёле вызначалася толькі традыцыяй. Аднак у дзейнасці усіх брацтваў можна вылучыць тры асноўныя кірункі: малітоўны, дапаможны і дабрачынны.

Малітоўны кірунак – рэгулярная, вызначаная статутам і традыцыяй брацтва малітва абавязвала кожнага братчыка. У залежнасці ад брацтва адрозніваўся комплекс штодзённых малітваў і іх інтэнцыя. Да абавязкаў братчыкаў належаў таксама абавязковы ўдзел у нядзельных і святочных Імшах, а таксама ў залежнасці ад брацтва – удзел у дадатковых набажэнствах (ружанцы, літаніі і г.д.). Кожнае брацтва мела вызначаны для сваіх чальцоў графік удзелу ў споведзі. Менавіта гэты блок абавязкаў павінен быў умацоўваць рэлігійнасць чальцоў брацтва і падтрымліваць іх непасрэдную сувязь з каталіцкім касцёлам.

Кніга для запісу чальцоў брацтва св. Ружанца (Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў)

Дапаможны кірунак заключаўся ў розных відах працы на карысць касцёла. Таксама важнай была дапамога святару пры набажэнствах, якую традыцыйна ажыццяўлялі арганісты і чальцы брацтваў. Менавіта братчыкі арганізоўвалі працэсіі са свечкамі і харугвамі. Як вынікае з дакументаў, некаторыя брацтвы ствараліся выключна для здзяйснення паслугаў падчас набажэнстваў (такім чынам, яны не былі брацтвамі ў дакладным сэнсе гэтага слова). Такія функцыі, напрыклад, спаўнялі брацтвы пры навамышскім і пінскім касцёлах. “Братство Непорочного Зачатия Преблагородной Девы существует, учреждено Виленским епископом Коссаковским в 1800 г. с целью для прислуги костёльной” (Новая Мыш)… “В Пинском костёле братство избирается из среди себя единственно для удержания костёльного порядка”.

У некаторых выпадках братчыкам давяраліся ключы ад касцёла (напр., брацтва Св. Тройцы пры докшыцкім касцёле). Там жа братчыкі адказвалі за збор тацы падчас набажэнстваў. Дапаможнай мэце служылі таксама ўласныя касы брацтва, якія мела большасць з іх. У залежнасці ад брацтва складкі ў касу маглі быць дабраахвотных памераў альбо дакладна вызначаныя. Так, чальцы ружанцовага брацтва пры навамышскім касцёле ўносілі ў касу штогод па 10 капеек, ружанцовага пры крошынскім касцёле – 15 капеек у год. Існавалі і бедныя брацтвы, якім, наадварот, дапамагаў святар. Так, для брацтва пры стваловіцкім касцёле “плябан фунтаў 30 і харугваў 3 справіў і арнат пад тытулам братчыкаў, і цяпер свечкі дае, калі не хапае, бо складкі, г.зн. ахвяра вельмі малыя”. Грошы з касы выдаткоўваліся для рэлігійных мэтаў. За іх братчыкі набывалі для сябе свечкі, якія выкарыстоўваліся падчас працэсій, на алтарах і для асвятлення касцёла, “на костёльные вина, воск и лампадное сало, свечи белые, ризы и тому подобное”, “на покупку свечей, ламп и мелкие починки”. У некаторых выпадках брацтвы арганізоўвалі спецыяльныя мерапрыемствы па зборы ахвяраванняў на той касцёл, пры якім яны дзейнічалі. Так, чальцы Ракаўскага брацтва “по праздничным и торговым дням, со значками и барабанами, расхаживают по местечку и собирают с доброхотных дателей деньги, обращаемыя на римско-католический костёл”.

Дабрачынны кірунак прадугледжваў дзейнасць, якая брацтвамі і іх чальцамі рэалізоўвалася ў двух напрамках: унутраным і знешнім. “Унутраная” дабрачыннасць ажыццяўлялася ў адносінах да чальцоў брацтва альбо іх блізкіх. Так, у выпадку смерці чальца брацтва, яго сям’я магла разлічваць на ўрачыстае пахаванне і матэрыяльную дапамогу, велічыня якой залежала ад магчымасцяў брацкай касы.

Асноўным праяўленнем знешняй дабрачыннасці была раздача міласціны бедным асобам і жабракам. У статутах брацтваў адзначалася, што братчыкі павінны «исполнять по христианскому учению Богоугодныя и человеколюбивые дела, как то: давать милостыню нищим, пока есть жизнь и хоронить их тело по смерти, и т.п.».

Міласціну жабракі атрымлівалі ў нядзельныя і святочныя дні як асобна ад братчыкаў, так і ад брацтваў увогуле. Менавіта на такую мэту прызначалася частка касы брацтва пры ракаўскім касцёле. Акрамя дробнай грашовай дапамогі, братчыкі, згодна са статутамі, павінны былі аказваць асабістую рэгулярную дапамогу асобам, якія знаходзяцца ў патрэбе. Таму дадаткова кожны братчык па меры сваіх магчымасцяў стараўся дапамагчы бедным ежай альбо вопраткай. Асаблівым чынам у дабрачынную дзейнасць – паслугу бедным людзям, вязням – уключаліся чальцы брацтва добрай смерці, якое дзейнічала пры кляштарах францысканцаў у Вільні і Коўне.

Да спецыфічных формаў брацкай “знешняй” дабрачыннасці належаць традыцыі Юравіцкага пахавальнага брацтва. Звычайна пры пахаванні заможных асобаў за кандукт братчыкі атрымлівалі грошы, палова з якіх дзялілася паміж імі, а другая – адпраўлялася ў касу брацтва. Пахаванне бедных асобаў, сваякі якіх не маглі заплаціць братчыкам, адбывалася бясплатна, а братчыкі карысталіся грашамі з супольнай касы, выдзяляючы пэўную суму кожнаму ўдзельніку пахавальнай працэсіі.

У параўнанні з дзейнасцю праваслаўных брацтваў, асабліва тых, якія існавалі ў XVI – XVII стст., пазарэлігійная дзейнасць каталіцкіх брацтваў характарызавалася нізкай актыўнасцю. Адзінкавымі былі выпадкі навучання братчыкамі дзяцей грамаце. Аднак дадзеныя ініцыятывы рэалізоўваліся выключна канкрэтным чальцом брацтва, але не з’яўляліся справай, якой брацтва займалася згодна са статутам. Адзіным брацтвам, каторае шырока займалася пазарэлігійнай дзейнасцю, было брацтва міласэрнасці ў Вільні. У брацтва ўваходзілі бедныя і жабракі з горада, якія збіраліся пры касцёле св. Яна.

Згодна з кананічным правам каталіцкага касцёла, дзейнасць канкрэтнага брацтва зацвярджалася Папам Рымскім. Зацвярджэнне магло быць розным: дзейнасці канкрэтнага брацтва пры канкрэтным касцёле; зацвярджэнне брацтва і дазвол на яго распаўсюджанне пры розных касцёлах; зацвярджэнне брацтва для канкрэтнага манаскага ордэна. З 1794 г. у Расійскай імперыі быў уведзены прынцып, згодна з якім брацтвы зацвярджаліся епіскапам без узгаднення са свецкімі ўладамі.

Масавая касацыя кляштараў пасля паўстання 1830-31 гг. прывяла да спынення дзейнасці тых брацтваў, якія дзейнічалі пры закрытых кляштарных касцёлах (ружанцовае, шкаплернае і г.д.). Аднак самі брацтвы як арганізацыі вернікаў знаходзіліся па-за межамі ўвагі ўладаў да 1864 гг. Да таго часу яны функцыянавалі згодна з унутраным правам рыма-каталіцкага касцёла. Паўстанне 1863 – 1864 гг. выклікала чарговую хвалю рэпрэсіўных мераў у адносінах да каталіцкага касцёла. Сярод іх у асобную групу выдзяліліся меры адносна брацтваў. У групу падазроных арганізацый брацтвы трапілі з шэрагу прычын. Па-першае, брацтвы з’яўляліся арганізацыямі, якія ўлады не маглі цалкам кантраляваць. Па-другое, яны аб’ядноўвалі людзей усіх саслоўяў, па-трэцяе, большасць брацтваў мела ўласную касу і непадкантрольныя ўладам сродкі. Па-чацвёртае, урад не разумеў сутнасці, мэтаў, задачаў і дзейнасці брацтваў, што, у сваю чаргу, выклікала сур’ёзную занепакоенасць.

Пытанне аб рыма-каталіцкіх брацтвах было ўзнята М. Мураўёвым у 1864 г. Першапачатковыя мерапрыемствы датычыліся выключна збору звестак і падліку колькасці брацтваў і, па меры магчымасці, братчыкаў, на беларуска-літоўскіх землях. Наступны раз пытанне аб дзейнасці брацтваў паўстала ў 1866 г. у рэвізійнай камісіі, дзе абмяркоўвалася, наколькі да брацтваў могуць прымяняцца дзяржаўныя правілы, якія ставяць іх побач з палітычнымі таварыствамі. У чарговы раз пытанне паўстала ў 1867 г., калі мінскаму, ковенскаму, віцебскаму і магілёўскаму губернатарам была накіраваная цыркулярная прапанова аб прадастаўленні звестак пра брацтвы і аб скасаванні тых з іх, якія не маюць дзяржаўнага дазволу на дзейнасць. У цыркуляры адзначалася: “1) по действующим постановлениям никакое общество, товарищество, братство или иное подобное собрание не может существовать без ведома или согласия правительства, и не может быть терпимо даже и под предлогом какой либо благотворительной или другой будто бы полезной цели, что только те общества, товарищества и подобные собрания охраняются полициею, которые утверждены установленным порядком, всякое же неутвержденное общество немедленно закрывается, (…) 4) весь вред от бесконтрольного существования костёльных братств в (…) вверенном моему управлению крае, подтверждённый многими примерами во время происходивших в крае политических беспорядков, я счёл безотлагательно решить вопрос (…) о римско-католических церковных братствах и сделать в отношении их распоряжения: Римско-Католической Духовной Консистории (…) те из них (братств), которые имеют законное основание к своему существованию и разрешены Правительством, оставить существовать беспрепятственно, доставив мне о них точные сведения, именные списки братчиков и самые уставы, те же братства, которые не представят на свое существование законного разрешения и не имеют уставов, немедленно закрыть (…) и обязать их подписками об известности им настоящего распоряжения”.

Вышэйзгаданыя прычыны выклікалі масавыя распараджэнні губернатараў да біскупаў і паліцэйскіх спраўнікаў аб прадастаўленні звестак пра існыя брацтвы, іх мэты і задачы, кім і калі яны былі зацверджаныя, а таксама аб палітычнай добранадзейнасці братчыкаў (“при каких именно костёлах находятся означенные братства, с которого времени они существуют, с чьего разрешения каждое учреждено и для какой цели, каким уставом или инструкциею руководствуются и куда именно обращаются деньги, собираемыя, жертвуемыя братчиками, равно как и все другия сведения к этому предмету относящиеся, а также какого поведения и благонадёжны ли в политическом отношении самые братчики”).

У выніку аказалася, што адзіным на той час брацтвам, якое мела імператарскі (Паўла І) дазвол на існаванне, было брацтва св.Марціна немцаў-католікаў, заснаванае яшчэ ў XVII ст. пры касцёле св. Ганны ў Вільні. У яго ўваходзіла толькі нямецкае насельніцтва, а імператарская зацвярджэнне забяспечыла брацтва і штогадовымі датацыямі ад дзяржавы ў памеры 90 руб.

На іншыя пастаўленыя губернатарамі пытанні адказы адрозніваліся. Калі ад біскупаў губернатары атрымлівалі лісты з тлумачэннем сутнасці брацтваў, пералікам мэтаў і задачаў, а таксама абавязкамі братчыкаў, то некаторыя паліцмайстары пачыналі шукаць у дзейнасці брацтваў палітычны падтэкст. Так, паводле ваеннага начальніка Навагрудскага павета, “братства составляются из числа местных прихожан, которые хотя явно и незамечены в распространении между православными Католицизма и поддержания польской пропаганды, но как полагать нужно, устроены таковыя лишь для означенной цели. Что же касается политической благонадёжности братчиков, то хотя оныя и ни в чем не замечены, но за благонадёжность их ручаться нельзя, как некоторые заявили себя в подаче прошения Главному Начальнику Края об возврате упразднённого Мирского костёла, минуя ближайшее Начальство”. Ваенны начальнік Мазырскага павета адзначаў, што “из рассказов лиц, бывших в Мозыре в 1863 году, свидетельствующих о том, что в костёле пелись гимны, можно с полною вероятностью заключить, что братчицы были деятельными участницами в этих музыкальных демонстрациях”.

Аднак нават спадзеючыся адшукаць палітычны падтэкст у дзейнасці брацтваў, пераважная большасць спраўнікаў і ваенных начальнікаў рапартавала аб іх выключна рэлігійным характары. Так, ваенны начальнік Дынабургскага павету ў рапарце адзначаў, што “в братствах никто из помещиков не состоит, а только одни крестьяне, что с самого начала мятежа, как мне достоверно известно, ничего бурного не происходило (…), крестьяне всегда были верны законному правительству”. У большасці рапартаў адзначалася, што братчыкі ў палітычных адносінах “добранадзейныя”, а таксама аб тым, што “вообще в деятельности этих, так называемых братчиков, не обнаружено до настоящего времени ничего предрассудительного. За поведением их, во всяком случае, имеется строгое наблюдение”.

Нягледзячы на пераважна станоўчыя характарыстыкі братчыкам і тлумачэнні мэтаў расходаў грошай з брацкіх касаў, высвятленне мэтаў дзейнасці брацтваў, тыя з іх, якія не маглі прадаставіць доказаў іх зацвярджэння свецкімі ўладамі, было загадана ліквідаваць. 20 красавіка 1868 г. віленскі, ковенскі, мінскі і гродзенскі генерал-губернатар выдаў распараджэнне аб закрыцці ўсіх брацтваў пры касцёлах. Усе эмблематычныя знакі брацтваў і кнігі, якія ім належалі, прызначаліся да спалення. Цыркуляр ад 31 мая 1868 г. абавязваў дэканаў і пробашчаў зачытаць у касцёлах распараджэнне аб закрыцці брацтваў. Пасля гэтага ў чальцоў брацтва бралі распіску аб азнаямленні з цыркулярам і яно лічылася скасаваным.

Забарона дзейнасці брацтваў прывяла да таго, што яны сталі існаваць тайна, падобна як і забарона дзейнасці каталіцкіх школ выклікала ўзнікненне тайнага навучання. Кантраляваць працэс ліквідацыі было дастаткова складанай справай, паколькі, як ужо адзначалася, асноўным зместам дзейнасці каталіцкіх брацтваў былі рэлігійныя практыкі. Размяжоўваць іх на прыватныя і брацкія было практычна немагчыма. Калектыўнае выкананне брацкіх рэлігійных абавязкаў таксама немагчыма было кантраляваць, паколькі праводзіліся яны ў касцёлах, дзе ў іх маглі ўдзельнічаць як братчыкі, так і іншыя парафіяне. Аднак пад падазрэнне траплялі асобы, якія збіраліся для малітваў у прыватных дамах, як гэта адбывалася ў м. Мсцібаў Ваўкавыскага павету. Там у доме сялянкі Маргарыты Галасевіч стварылі “тэрцыярскае брацтва”, чальцы якога маліліся па “книгам секретным «не цензурным»”. У падобных выпадках братчыкі падвяргаліся пакаранням у выглядзе штрафаў.

Да канца ХІХ ст. пытанне аб дзейнасці брацтваў пры касцёлах паўставала некалькі разоў на губернскім узроўні. Датычылася яно перадусім збору звестак пра наяўныя арганізацыі вернікаў і ў выпадку іх выяўлення – правядзення карных мераў і закрыцця. Так, у рапарце Гродзенскага павятовага спраўніка адзначалася, што ў 1898 г. па павеце брацтвы дзейнічалі ў Луненскім, Валпянскім і Вяліка-Эйсмантаўскім касцёле. Ваўкавыскі павятовы спраўнік даносіў аб адным брацтве пры Мсцібаўскім касцёле з зазначэннем, што братчыкі “никакой вредной деятельности не ведут”. У 1899 г. слонімскі павятовы спраўнік даносіў гродзенскаму губернатару аб асобах, якія “могут быть отнесены к категории братчиков”. Дзейнічалі яны, згодна з рапартам спраўніка пры слонімскім, ружанскім, дварэцкім, дзятлаўскім і косаўскім касцёлах, прычым “брацкая” дзейнасць абмяжоўвалася выключна дапамогай святару падчас набажэнстваў. Прадстаўленыя гродзенскаму губернатару звесткі дазволілі яму сцвярджаць, што «в тех местах, где ксендзы более на виду, терциарские общества не встречаются, а существуют они преимущественно в центрах более глухих и главным образом при таких костёлах, в которых настоятелями являются ксендзы, особенно известные своею политическою окраскою».

У чарговы раз пытанне аб дзейнасці брацтваў паўстала ў 1905 г. у сувязі з выданнем указу аб верацярпімасці. У жніўні 1905 г. з дэпартамента духоўных спраў былі разасланыя лісты да губернатараў з просьбай прадаставіць звесткі аб наяўных у іх губернях брацтвах. Аднак на той момант брацтваў на беларускіх землях практычна не засталося. Так, па звестках павятовых спраўнікаў Мінскай губерні, на Міншчыне не было аніводнага брацтва. У Віцебскай губерні брацтвы выяўлены пры некаторых касцёлах (прэльскім, варкаўскім, рушонскім, біржагольскім і аглонскім – на сённяшніх латвійскіх землях). Да брацтваў залічваліся таксама тэрцыяркі, якімі, на думку спраўнікаў, былі пабожныя жанчыны, а таксама асобы, каторыя пражывалі ў касцельных багадзельнях, што таксама не заўсёды адпавядала рэчаіснасці.

У 1911 г. магілёўскі мітрапаліт В. Ключынскі ў сваім мемарандуме спрабаваў вярнуць каталіцкаму касцёлу права ў галіне заснавання брацтваў, сцвярджаў пра неабходнасць іх дзейнасці, а таксама заклікаў улады не перашкаджаць існаванню наяўных пры касцёлах брацтваў, як і стварэнню новых. Сваю просьбу мітрапаліт абгрунтоўваў менавіта тым, што мэтай брацтваў з’яўляецца “внутренняя религиозная жизнь верующих. Никаких других обязанностей, кроме стремления к самоусовершенствованию, никаких других практик, кроме известных молитв, а иногда и постов, они не налагают. Ни одно из этих братств не преследует какой-либо политической цели, ибо в таком случае братство не было бы одобрено Главою Церкви”. Аднак у адказе на вышэйзгаданы мемарандум Міністр унутраных спраў А. Макараў адзначыў, што дзейнасць каталіцкіх брацтваў можа быць магчымай толькі пры дазволе з боку Міністэрства ўнутраных спраў.

Дзейнасць брацтваў пры рымска-каталіцкіх храмах рэгулявалася кананічным правам каталіцкага касцёла. Забарона іх дзейнасці на тэрыторыі Беларусі ажыццяўлялася ў рамках палітыкі расійскага ўраду, накіраванай на абмежаванне ўплыву каталіцкага касцёла пасля паўстання 1863–1864 гг.

Паводле навуковых публікацый Раісы Зянюк

для друку для друку