Каталіцкі Веснік Добрая Вестка ў тваім доме!
Каляды — гэта не толькі свята Божага Нараджэння, але і час, калі народная памяць асабліва востра адчувае патрэбу вяртаць сабе тое, што было страчана, забытае або раскіданае па свеце. У гісторыі беларускага хрысціянства ХХ стагоддзя ёсць нямала старонак, якія яшчэ чакаюць свайго адкрыцця. І часам гэтыя адкрыцці прыходзяць зусім нечакана — з архіваў, прыватных калекцый, дыяспарных бібліятэк, дзе гадамі, а то і дзесяцігоддзямі, цярпліва чакаюць свайго часу рукапісы, ноты, пераклады, малітвы і песні.
Менавіта так адбылося з двума каляднымі песнямі, якія былі знойдзены ў Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францішка Скарыны ў Лондане. Гэта «Дзіця нам нарадзілася» і «Юзаф мудры, справядлівы» — творы, што нарадзіліся ў Друі ў 1932 годзе з-пад пяра айца Тамаша Падзявы, а ў 1970 годзе атрымалі музыку і гарманізацыю дзякуючы працы Гая Пікарды, вядомага беларускага кампазітара дыяспары.
Гэтыя дзве песні — не проста прыгожыя калядныя творы. Яны — жывы мост паміж пакаленнямі, паміж Друяй 1930-х і Лонданам 1970-х, паміж беларускімі вернікамі ў Айчыне і тымі, хто быў вымушаны пакінуць яе. І сёння, калі яны зноў гучаць, мы адчуваем, што вяртаецца нешта вельмі важнае — частка нашай духоўнай і культурнай тоеснасці.
Каб зразумець каштоўнасць гэтых песень, трэба хоць крыху дакрануцца да постаці іх аўтара — айца Тамаша Падзявы. Нарадзіўся ён у 1909 годзе, а ў 1930-я гады служыў у Друі — месцы, якое стала адным з цэнтраў беларускага каталіцкага адраджэння. Друя таго часу — гэта не толькі кляштар марыянаў, але і школа, друкарня, культурныя ініцыятывы, моладзевыя гурткі, дзе фармавалася новая хрысціянская інтэлігенцыя.
Айцец Тамаш быў не проста святаром, але і паэтам, педагогам, чалавекам вялікай духоўнай культуры. Ён пісаў малітвы, вершы, рэлігійныя песні, якія мелі на мэце не толькі ўпрыгожыць літургію, але і ўзгадаваць у верніках пачуццё годнасці, любові да роднай мовы і культуры. У 1932 годзе ён стварае тэксты дзвюх калядных песень, якія пазней стануць прадметам нашага даследавання.
У гэтых тэкстах адчуваецца ягоная паэтычная далікатнасць, здольнасць перадаць вялікія тэалагічныя праўды простымі, але глыбокімі словамі. Напрыклад, у песні «Дзіця нам нарадзілася» ён піша пра радасць неба і зямлі, пра тое, што «Сам Бог учалавечыўся, каб сумны свет пацешыўся». Гэта не проста прыгожая рыфма — гэта кароткая, але дакладная формула хрысціянскай веры.
У другой песні — «Юзаф мудры, справядлівы» — айцец Тамаш звяртае ўвагу на асобу святога Юзафа, чалавека цішыні, чалавека паслухмянасці і даверу. Ён паказвае Юзафа не як другарадную фігуру, але як таго, хто здзіўляецца Божаму цуду і прымае яго з пакорай і радасцю. Песня пачынаецца словамі: «Юзаф мудры, справядлівы ў захапленні, што за дзіва?» — і гэтае пытанне гучыць вельмі сучасна, бо кожны з нас падчас Божага Нараджэння таксама запрошаны здзівіцца Божай прысутнасці.
Прайшло амаль 40 гадоў, перш чым гэтыя тэксты атрымалі музыку. У 1970 годзе ў Лондане беларускі кампазітар Гай Пікарда, адзін з найбольш вядомых музычных дзеячаў беларускай дыяспары, стварае мелодыі і гарманізацыі да гэтых песень. Пікарда быў чалавекам, які ўсё жыццё прысвяціў служэнню беларускай культуры за межамі Бацькаўшчыны. Ён працаваў з хорам, пісаў музыку, збіраў і апрацоўваў беларускія народныя мелодыі, падтрымліваў беларускія ініцыятывы ў Вялікабрытаніі.
Яго музыка заўсёды вылучалася здольнасцю спалучаць народны дух з акадэмічнай якасцю. І ў гэтых дзвюх калядных песнях гэта асабліва адчувальна. Мелодыі Пікарды простыя, але не прымітыўныя; яны лёгка запамінаюцца, але пры гэтым маюць літургічную годнасць. Гэта музыка, якая можа гучаць і ў касцёле, і ў сямейным коле, і на канцэрце.
Асабліва важна тое, што Пікарда не проста напісаў музыку — ён захаваў і ўзмацніў беларускі характар гэтых песень. У іх чуваць беларускую інтанацыю, беларускі рытм, беларускую душу. Гэта не пераклад замежных калядак, а сапраўдныя беларускія творы, якія могуць стаць часткай нашай нацыянальнай каляднай традыцыі.
Тое, што гэтыя песні былі знойдзены менавіта ў Лондане, у Беларускай бібліятэцы і музеі імя Скарыны, таксама мае сімвалічнае значэнне. Гэта ўстанова, якая ўжо шмат дзесяцігоддзяў захоўвае беларускую культурную спадчыну, сабраную эмігрантамі. Тут знаходзяцца кнігі, рукапісы, ноты, архівы, якія ў Беларусі былі б страчаныя або знішчаныя.
Менавіта дзякуючы працы бібліятэкі і яе супрацоўнікаў мы сёння можам вяртаць у Беларусь тое, што было раскідана па свеце. І гэтыя дзве калядныя песні — толькі адзін з прыкладаў таго, як важна падтрымліваць і развіваць такія ўстановы.
Асаблівая каштоўнасць гэтых песень у тым, што яны ўдала спалучаюць народны і літургічны стыль. Гэта вельмі рэдкая і вельмі важная якасць. Народная песня — гэта цеплыня, блізкасць, простасць. Літургічная — гэта годнасць, глыбіня, малітоўнасць. Калі гэтыя два стылі злучаюцца, нараджаецца нешта сапраўды прыгожае і духоўна моцнае.
У «Дзіця нам нарадзілася» мы чуем народную радасць, святкаванне, светлую ўсмешку. У «Юзаф мудры, справядлівы» — больш спакойны, разважлівы настрой, які добра адпавядае вобразу святога Юзафа. Абедзве песні лёгка спяваць, яны добра кладуцца на голас, іх можна выконваць як хорам, так і супольна.
Гэта робіць іх ідэальнымі для парафіяльнага ўжытку. Яны могуць стаць часткай каляднай літургіі, калядных сустрэч, хатніх малітваў. І самае галоўнае — яны могуць стаць часткай жывой традыцыі, якая перадаецца ад пакалення да пакалення.
Сёння, калі мы адкрываем гэтыя песні нанова, узнікае натуральнае пытанне: што з імі рабіць далей? Адказ просты і важны: яны павінны гучаць!
Гэта наша спадчына — духоўная, культурная, музычная. Гэта творы, якія нарадзіліся ў беларускім асяроддзі, напісаныя беларускім святаром, апрацаваныя беларускім кампазітарам. Яны нясуць у сабе беларускі дух і каталіцкую веру. І таму яны павінны вярнуцца ў нашы касцёлы, у нашы парафіі, у нашы сэрцы.
Калі мы хочам, каб беларуская хрысціянская культура жыла, мы павінны не толькі захоўваць яе ў архівах, але і даваць ёй гучаць. Бо культура жыве толькі тады, калі яна становіцца часткай жыцця.
Каляды — гэта свята вяртання: Бог вяртае чалавеку надзею, чалавек вяртаецца да Бога, сям’я збіраецца разам, народ адчувае сваю еднасць. І вельмі сімвалічна, што менавіта ў гэты час мы вяртаем сабе дзве прыгожыя песні, якія доўгі час чакалі свайго адраджэння.
«Дзіця нам нарадзілася» і «Юзаф мудры, справядлівы» — гэта не проста музычныя творы. Гэта сведкі нашай гісторыі, нашай веры, нашай культуры. Гэта голас Друі 1932 года і Лондана 1970 года, які сёння зноў гучыць у Беларусі.
Няхай гэтыя песні стануць часткай нашых Калядаў. Няхай яны гучаць у касцёлах, у сем’ях, у сэрцах. Няхай яны нагадваюць нам, што Бог прыходзіць у свет не толькі ў вялікіх падзеях, але і ў маленькіх, ціхіх, але вельмі важных момантах — такіх, як вяртанне забытых песень.
І няхай гэтае вяртанне стане для нас знакам таго, што наша спадчына жыве, дыхае і працягвае натхняць.
Спампаваць ноты і тэкст гэтых спеваў можна тут>> «Дзіця нам нарадзілася» і «Юзаф мудры, справядлівы»
кс. Сяргей Сурыновіч
для друку
