[1]Настаўнік і Апякун Збаўцы
Бог у сваёй спрадвечнай, неспасцігальнай мудрасці і дабрыні, якая з’яўляецца крыніцай усёй збаўчай праўды і духоўнай дысцыпліны, абраў зямным бацькам для свайго Адзінароднага Сына, Уцелаўлёнага Слова, мужчыну па імені Юзаф. Гэтае абранне не было выпадковым збегам акалічнасцяў, але сталася праявай велічнага Божага Провіду, які рыхтаваў шлях для збаўлення чалавечага роду ў межах гісторыі збаўлення. Менавіта Юзаф, пакорны і ціхі абраннік з роду Давіда, прымае на свае плечы святы цяжар клопату і адказнасці за цялеснае і матэрыяльнае дабро Езуса, за Яго гадаванне, чалавечае выхаванне і адукацыю ў зацішку назарэтанскага дому. Праз Юзафа Езус, Сын Бога жывога, уключаецца ў юрыдычную спадчыну выбранага народа, выконваючы абяцанні, дадзеныя Абрагаму і яго патомству.
У гэтым таямнічым абранні яскрава ззяе асаблівая Божая ініцыятыва: Бог, Стварыцель неба і зямлі, давярае Свой найдаражэйшы Скарб — Збаўцу свету — чалавеку, чыё жыццё сталася бесперапынным і непахісным актам паслухмянасці веры (грэц. ὑπακοὴ πίстеως). Святы Юзаф стаўся тым верным служкам, які ў маўклівай адданасці здзяйсняў эканомію збаўлення, забяспечваючы ўмовы для ўзрастання Таго, хто прыйшоў вызваліць людзей са змроку граху і смерці. Яго справядлівасць — гэта не сухая законнасць, а жывая сувязь з Богам, якая дазваляе Божаму Аб’яўленню прарастаць у штодзённасці.
Юзаф не проста выканаўца загадаў, ён — жывое рэха Божага закліку, які адгукаецца ў кожным учынку, у кожным руху яго працавітых рук цесляра. Ён — той, хто ўмеў слухаць шэпт анёлаў сярод тлуму дня і цішыні ночы, паказваючы нам, што сапраўдная веліч чалавека крыецца ў яго здольнасці стаць прыладай у руках Усявышняга. У яго постаці сустракаюцца спрадвечнае абяцанне, дадзенае дому Давіда, і новая надзея, што прыйшла ў свет разам з Дзіцяткам Езус. Гэтая сустрэча зямнога і нябеснага ў асобе святога Юзафа робіць яго настаўнікам для кожнай душы, якая прагне вернасці свайму пакліканню да святасці. Святы Юзаф вучыць нас, што звычайная праца і сямейныя клопаты, злучаныя з любоўю да Хрыста, становяцца духоўнымі ахвярамі, прыемнымі Богу. Праз яго заступніцтва мы вучымся жыць «у Духу і праўдзе», рыхтуючы свае сэрцы да канчатковага спаўнення Божага Валадарства.
Род, рамяство і кантэкст служэння
Святы Юзаф паходзіў з велічнага, каралеўскага дому Давіда, што мела вызначальнае значэнне для здзяйснення старажытных месіянскіх прароцтваў. Бог праз сваіх прарокаў абяцаў абудзіць для Давіда «Парастак справядлівы» (Ер 23, 5), які будзе чыніць правасуддзе і справядлівасць на зямлі. Паколькі Бэтлеем быў горадам Давідавым, кожны нашчадак гэтага роду быў непарыўна звязаны з ім сваімі каранямі. Пакінуўшы сваю юдэйскую айчыну, Юзаф, паводле таямнічага Божага провіду, пасяляецца ў Назарэце, тады яшчэ зусім непрыкметным гарадку ў Галілеі. Гэты пераезд быў часткай гісторыі збаўлення, каб споўнілася сказанае прарокамі: «Ён будзе названы Назарэем» (Мц 2, 23).
Там, у Назарэце, ён прысвячае сябе рамяству, якое ў новазапаветных тэкстах акрэсліваецца шматзначным грэцкім словам «тэктан» (грэц. τέκτων). Гэтае паняцце значна шырэйшае за звыклае цяслярства; яно ўвасабляе майстра-будаўніка, спраўнага ў працы з каменем, дрэвам і нават металам. Корань гэтага старажытнага слова падкрэслівае стваральную і канструктарскую прыроду яго дзейнасці, падобную да працы мудрага дойліда, які закладае трывалы падмурак. Гэтае рамяство патрабавала не толькі моцы дужых рук, але і выключнай матэматычнай дакладнасці, разважлівасці і невычарпальнай цярплівасці.
У Святой зямлі асноўным сродкам для будаўніцтва спрадвеку служыў камень. Таму святы Юзаф быў сапраўдным майстрам на ўсе рукі — тым, хто ў поце аблічча свайго ўзводзіў трывалыя дамы для суседзяў, майстраваў надзейныя прылады працы і ўмацоўваў побыт назарэтанскай супольнасці. Праца Юзафа стала правобразам будаўніцтва Касцёла, дзе кожны вернік становіцца жывым каменем, пакладзеным на вуглавы камень — Хрыста. У гэтай штодзённай руплівасці здзяйснялася сапраўдная аскеза — духоўныя практыкаванні дзеля з’яднання з Богам праз сумленнае выкананне сваіх абавязкаў. Юзаф вучыць нас, што будзённая праца, злучаная з любоўю да Хрыста, становіцца духоўнай ахвярай, прыемнай Богу. Гэтую школу адказнасці і майстэрства ён з любоўю перадаў свайму ўцелаўлёнаму Сыну, які быў паслухмяны Юзафу ў зацішку назарэтанскага дому.
Справядлівасць як поўня жыцця з Богам
Святыя евангелісты Мацвей і Лука характарызуюць Юзафа як чалавека «справядлівага» (грэц. δίκαιος — пар. Мц 1, 19). У глыбокім біблейскім і каталіцкім разуменні справядлівасць — гэта не проста фармальнае, сухое выкананне рэлігійных прадпісанняў ці чалавечых законаў. Справядлівасць з’яўляецца адной з галоўных чалавечых цнотаў, якую называюць таксама кардынальнай, і яна заключаецца ў нязменнай і трывалай волі даваць Богу і бліжняму тое, што ім належыць. Справядлівасць адносна Бога называецца «рэлігійнай цнотай», якая праяўляецца ў поўнай, гарманічнай адпаведнасці чалавечай волі волі Божай. Гэта шчырыя, сыноўнія адносіны са Стварыцелем, якія прасякаюць кожнае імгненне існавання і робяць чалавека праведным, які жыве вераю.
Юзаф паўстае перад намі як старанны вучань у святой дысцыпліне Божага права, дзе найвышэйшым Настаўнікам з’яўляецца сам Пан. Яго справядлівасць — гэта плады Духа Святога, якія дапамагаюць чалавеку ўзрастаць у добрым праз няспыннае распазнаванне Божых заклікаў. Праз гэтую цноту Юзаф становіцца часткай гісторыі збаўлення, увасабляючы надзею выбранага народа на прыйсце Таго, каго прарокі называлі «Парастакам справядлівасці» (Ер 33, 15). Божы Провід абраў менавіта справядлівага мужа, каб ён стаў зямным апекуном Збаўцы, які «прынясе народам Правасуддзе» (Іс 42, 1).
Калі Юзаф даведваецца пра таямнічы стан Марыі, ён перажывае глыбокую духоўную барацьбу, якая выліваецца ў шчырую малітву і ўнутранае ваганне. Яго першапачатковае рашэнне «патаемна адпусціць Яе» (Мц 1, 19) сведчыць не пра страх перад законам, а пра незвычайную далікатнасць сумлення і бязмежную пашану да таямніцы, якую ён яшчэ не мог да канца спасцігнуць. Гэты акт паказвае, што справядлівасць Юзафа неаддзельная ад любові, якая «пераўзыходзіць справядлівасць», але ніколі не існуе без яе. Ён не хацеў зняславіць сваю заручаную, бо сапраўдны справядлівы чалавек заўсёды бачыць у бліжнім вобраз Божы.
Аднак праз Божае Аб’яўленне, якое прыходзіць да яго ў начным сне, анёл Пана пасвячае яго ў неспасцігальную таямніцу Богаўцелаўлення. Слова Божае, якое заўсёды з’яўляецца жывым і дзейсным, пранікае ў самыя глыбіні яго духа і судзіць думкі яго сэрца. Анёл звяртаецца да яго: «Юзэфе, сыне Давіда, не бойся прыняць Марыю, жонку тваю» (Мц 1, 20). Праз гэтае паведамленне Юзафу адкрываецца таямніца Божага паходжання Дзіцяці і Яго місія збавіць народ ад грахоў.
У гэты момант здзяйсняецца сапраўдны акт веры: Юзаф прымае гэты заклік без ценю ваганняў. Тут выяўляецца дасканалая паслухмянасць веры (грэц. ὑπακοὴ πίстеως), праз якую чалавек цалкам і дабравольна даручае сябе Богу, выказваючы поўнае падпарадкаванне розуму і волі Таму, хто аб’яўляецца. Юзаф, абудзіўшыся ад сну, зрабіў так, як загадаў яму анёл Пана. Ён бярэ на свае плечы адказную ролю юрыдычнага бацькі Месіі (гбр. מָשִׁיחַ — mašīaḥ), даючы Дзіцяці імя Езус і забяспечваючы Яму месца ў родзе Давіда. Праз гэтае імя, якое азначае «Бог збаўляе», Юзаф уключаецца ў эканомію збаўлення, становячыся служкам Слова.
Праз сваё маўклівае «так» Юзаф становіцца вартаўніком таямніцы збаўлення, паказваючы нам, што сапраўдная справядлівасць заўсёды вядзе да поўнай еднасці з Панам. Яго жыццё становіцца беззаганным у паводзінах, што адкрывае шлях да Божага збаўлення. Юзаф вучыць нас, што быць справядлівым — значыць «трымацца шляху Пана і чыніць справядлівасць і правасуддзе» (Быц 18, 19) у кожнай будзённай справе. Гэта пакліканне да святасці, якое актуальна для кожнага хрысціяніна, бо справядлівасць з’яўляецца падмуркам для будавання Валадарства Божага, якое ёсць Валадарствам праўды, любові і спакою. Няхай прыклад св. Юзафа дапамагае нам заўсёды шукаць найперш Валадарства Божага і Яго справядлівасці, верачы, што ўсё астатняе дадасца нам паводле Яго абяцання.
Назарэт: Школа штодзённасці
Каб па-сапраўднаму спасцігнуць глыбіню чалавечага выхавання Езуса, трэба ўявіць сабе тагачасны Назарэт — сціплае галілейскае паселішча, дзе жыло не больш за пяцьсот чалавек і дзе кожная сям’я была навідавоку ў суседзяў. Менавіта тут праходзіла укрытае жыццё Збаўцы, якое вучыць нас яднацца з Ім праз святасць штодзённасці, напоўненай малітвай, прастатой і працай. У гэтым зацішным кутку свету Езус, якога суайчыннікі справядліва называлі «сынам цесляра» (Мц 13, 55), не проста назіраў здалёк за руплівай працай Юзафа, але і сам, сталеючы, авалодаў гэтым рамяством, стаўшы вядомым як «цясляр» (Мк 6, 3).
Гэтая супольная праца ў майстэрні стала для Збаўцы школай чалавечага досведу. Хрыстус, рукі якога займаліся цяслярствам, паказаў, што праца з’яўляецца абавязкам і правам, праз якое чалавек супрацоўнічае з Богам Стварыцелем. Юзаф, прадстаўлены як муж справядлівы, быў для Езуса не толькі апекуном, але і правадыром, які навучаў Яго паслухмянасці, што з’яўляецца вобразам сыноўняй паслухмянасці Хрыста Нябеснаму Айцу. У Назарэце Езус «быў ім паслухмяны» і «ўзрастаў у мудрасці, у гадах і ў ласцы ў Бога і ў людзей» (Лк 2, 51–52).
Гэты глыбокі досвед штодзённай руплівасці знайшоў сваё духоўнае адлюстраванне ў шматлікіх прыпавесцях Хрыста. Яго веды ў сферы будаўніцтва і рамяства відавочныя ў вобразах чалавека разумнага, які, будуючы дом, «глыбока выкапаў і заклаў трывалы падмурак на скале» (Лк 6, 48). Хрыстус часта карыстаўся прыкладамі з будаўнічага жыцця, згадваючы цвярозы падлік выдаткаў перад узвядзеннем высокай вежы (пар. Лк 14, 28) ці «камень, які адкінулі будаўнікі, але які стаўся галавою вугла» (Мц 21, 42).
Гаспадарчыя клопаты таксама былі Яму добра вядомыя: Ён гаварыў пра дбайнае ўладкаванне агароджаў вакол вінаграднікаў, вычэсванне давілаў для віна і пабудову вежаў. Нават тонкасці камерцыі і кіравання маёмасцю — сістэма дамоўных адносін, пытанні пазык і адказнае выкарыстанне талантаў (пар. Мц 25, 14–30) — знайшлі месца ў Яго навуцы. Усё гэта сведчыць пра тое, што Эканомія збаўлення ўваходзіць у нашую рэальнасць, асвячаючы будзённасць.
Праз прыклад Юзафа Езус паказаў нам, што шлях да нябеснага пралягае праз вернасць у зямным, бо «верны ў малым і ў вялікім верны» (Лк 16, 10). Кожная сумленна выкананая праца і сямейныя клопаты становяцца духоўнымі ахвярамі, прыемнымі Богу праз Езуса Хрыста (пар. 1 П 2, 5). Такім чынам, звычайная праца ў Назарэце стала часткай Божага плану аднаўлення свету, ператвараючыся ў прастору сустрэчы з Божай ласкай.
Інтэлектуальнае і духоўнае фармаванне
У адрозненне ад элінскіх школ таго часу, адукацыя ў Назарэце непахісна грунтавалася на Торы, якая ўключала ў сябе ўвесь Закон і Прарокаў. У гэтым зацішным галілейскім асяроддзі першымі і галоўнымі настаўнікамі Езуса былі бацькі Яго — Юзаф і Марыя. Сям’я стала для Яго месцам першага абвяшчэння веры і школай малітвы. Хоць мовай штодзённага хатняга ўжытку ў тагачаснай Палестыне была арамейская, менавіта Юзаф, як руплівы айцец і муж справядлівы, навучыў Езуса чытаць і разумець святыя Пісанні. Гэтае хатняе навучанне было не проста перадачай ведаў, але сапраўднай катэхізацыяй — сістэматычным навучаннем праўдам веры, паяднаным з адпаведным рэлігійным выхаваннем. Кожнае слова прарокаў у зацішку назарэтанскага дому станавілася жывой сувяззю з Божым народам і яго надзеяй на збаўленне.
Знакамітая сцэна ў назарэтанскай сінагозе, дзе Езус упэўнена чытае кнігу прарока Ісаі, з’яўляецца бясспрэчным пацвярджэннем выключнай якасці гэтай сямейнай адукацыі (пар. Лк 4, 16). Юзаф перадаў Яму не проста сухі сакральны тэкст, а глыбокае разуменне эканоміі збаўлення і жывую повязь з гісторыяй запавету паміж Богам і чалавекам. Нават калі пазней юдэі ў Ерузалеме са здзіўленнем пыталіся: «Як жа Ён ведае Пісанні, не вучыўшыся?» (Ян 7, 15), яны мелі на ўвазе толькі адсутнасць у Яго фармальнай акадэмічнай адукацыі пры храме ці ў вядомых кніжнікаў. Аднак яны не маглі бачыць той магутнай духоўнай базы, што была заложана ў Назарэце, дзе праз паслухмянасць веры і штодзённую малітву Езус паступова адкрываў сваё прызначэнне. У гэтыя гады ўкрытага жыцця Пан рыхтаваўся да сваёй місіі, застаючыся ў паслухмянасці сваім зямным бацькам.
Гэтая школа святога Юзафа вучыць нас, што сям’я з’яўляецца першым месцам, дзе адбываецца Божае Аб’яўленне для маладога пакалення. Юзаф, як старанны вучань Бога, стаўся настаўнікам для самога Збаўцы, паказваючы, што сапраўднае прасвятленне розуму пачынаецца з пакоры перад Божым словам, якое заўсёды жывое і дзейснае. У гэтай ціхай прасторы назарэтанскага дому Езус узрастаў у мудрасці, у гадах і ў ласцы ў Бога і ў людзей. Праз гэтую школу Езус рыхтаваўся абвясціць свету Добрую Навіну, якая наталяе сапраўдную смагу чалавечага сэрца і адкрывае вочы на праўду Божай любові. Юзаф паказаў нам, што выхаванне — гэта акт любові, які патрабуе поўнага падпарадкавання розуму і волі Таму, хто кліча нас да вечнага святла.
Ад зямнога бацькі да Айца Нябеснага
Кранальны эпізод знаходжання дванаццацігадовага Езуса ў Ерузалемскай святыні выяўляе глыбокі пераходны момант у гісторыі збаўлення. Бацькі Яго штогод хадзілі ў Ерузалем на свята Пасхі, і менавіта там Хлопец Езус упершыню адкрыта заяўляе пра сваю повязь з Нябесным Айцом. На поўныя трывогі словы Маці: «Дзіця, чаму Ты зрабіў нам так? Вось бацька Твой і я балюча перажывалі, шукаючы Цябе», Хлопец Езус адказвае лагодна, але рашуча: «Чаго ж вы шукалі Мяне? Ці вы не ведалі, што Мне трэба быць у тым, што належыць Айцу майму?» (Лк 2, 48–49). Юзаф, які з маўклівай пакорай прымае гэтыя словы, становіцца для нас велічным узорам духоўнай аскезы і паслухмянасці веры. Хоць бацькі тады не зразумелі таго, што Ён сказаў ім, Юзаф выразна ўсведамляў, што яго місія як выхавацеля і апекуна заключаецца ў тым, каб з любоўю падрыхтаваць Езуса да Яго найвышэйшай, ахвярнай місіі Збаўцы свету. У гэтым адрачэнні ад уласных правоў на карысць Божага плану Юзаф паказвае, што сапраўднае бацькоўства — гэта дар, які вядзе дзіця да Бога.
Святы Юзаф назаўсёды застаецца для нас найбольш дасканалым, непахісным узорам бацькоўскіх цнотаў і мужчынскай вернасці. Глыбока сімвалічна, што ён не пакінуў пасля сябе ніводнага запісанага слова, аднак яго маўклівая прысутнасць і нястомная адданасць стварылі тую святую прастору назарэтанскага дому, у якой Сын Божы, будучы чалавекам, «ўзрастаў у мудрасці, у гадах і ў ласцы ў Бога і ў людзей» (Лк 2, 52). Юзаф, як справядлівы муж, забяспечыў укрытае жыццё Пана, якое стала школай духу, дзе кожнае ціхае слова малітвы было непадзельна скіравана да Спрадвечнага Творцы. Навука Касцёла нагадвае: Юзаф — гэта вартаўнік таямніцы, які вучыць нас шанаваць прысутнасць Бога ў самым простым і будзённым. Праз яго заступніцтва мы пазнаём, што Божая воля павінна стаць нашай уласнай воляй, якая паходзіць з глыбокага разумення Яго любові.
Сёння кожная хрысціянская сям’я паклікана стаць такой жывой школай і хатнім касцёлам, дзе праз супольную малітву і сумленную працу бацькі становяцца для сваіх дзяцей першымі вестунамі веры. У гэтай супольнасці ласкі бацькі словам і прыкладам павінны вучыць дзяцей перавазе пазнання Хрыста. Вера — гэта поўнае падпарадкаванне розуму і волі Таму, хто аб’яўляецца, і менавіта ў сям’і гэты дар павінен пускаць свае карані праз катэхізацыю і захаванне запаведзяў. Няхай жа святы Апякун Касцёла і заступнік усіх працуючых дапамагае нам зразумець, што сапраўдная чалавечая мудрасць пачынаецца з пакорнай паслухмянасці таму, што належыць нашаму Айцу, які паклікаў нас да еднасці з Яго Сынам.
кс. канонік Сяргей Сурыновіч