[1]св. Стэфан, першамучанік
Евангелле Мц 10, 17–22
У той час: Езус сказаў сваім апосталам: Сцеражыцеся людзей, бо будуць аддаваць вас судам і ў сінагогах сваіх будуць бічаваць вас. І павядуць вас да правіцеляў і да каралёў з-за Мяне, дзеля сведчання перад імі і язычнікамі. Калі ж будуць выдаваць вас, не турбуйцеся, як або што сказаць, бо дадзена будзе вам у тую гадзіну, што сказаць.
Бо не вы будзеце гаварыць, а Дух Айца вашага будзе гаварыць праз вас. І выдасць брат брата на смерць, і бацька сына; і паўстануць дзеці на бацькоў і аддадуць іх на смерць. І ўсе будуць ненавідзець вас за імя Маё. Хто ж вытрывае да канца, будзе збаўлены.
26 снежня Касцёл адзначае свята святога Стэфана, першамучаніка. Гэтае свята стаіць адразу пасля ўрачыстасці Божага Нараджэння, і такая блізкасць мае глыбокі сэнс. Учора мы сустракалі Хрыста ў яслях, у бездапаможнасці Дзіцяці, якое прынесла свету святло і надзею. А сёння мы бачым, што гэта святло адразу сутыкаецца з цемрай чалавечай нянавісці і супраціву. Касцёл паказвае нам, што Уцелаўленне Божага Сына неаддзельнае ад крыжа, што вера ў Хрыста патрабуе не толькі захаплення, але і мужнасці, гатоўнасці сведчыць пра праўду нават цаной жыцця. Стэфан — першы, хто засведчыў сваю веру ў Хрыста праз мучаніцтва, і яго прыклад вучыць нас, што сапраўдная вера заўсёды мае кошт, але гэты кошт вядзе да перамогі.
Евангелле сённяшняга дня (Мц 10, 17–22) гучыць вельмі сурова. Езус папярэджвае сваіх вучняў: «Сцеражыцеся людзей, бо будуць аддаваць вас судам і ў сінагогах сваіх будуць бічаваць вас. І павядуць вас да правіцеляў і да каралёў з-за Мяне, дзеля сведчання перад імі і язычнікамі» (Мц 10, 17–18). Гэта словы, якія нагадваюць нам, што вучнёўства заўсёды звязана з рызыкай. Але Езус адразу дадае: «Не турбуйцеся, як або што сказаць, бо дадзена будзе вам у тую гадзіну, што сказаць. Бо не вы будзеце гаварыць, а Дух Айца вашага будзе гаварыць праз вас» (Мц 10, 19–20). Гэта абяцанне, што ў моманты выпрабаванняў мы не застанёмся самі, але Дух Святы будзе дзейнічаць праз нас. Стэфан стаў жывым сведчаннем гэтага абяцання: яго мудрасць і сіла ў словах былі не яго ўласнымі, але дарам Духа Святога.
Стэфан быў адным з першых семярых дыяканаў у Ерузалемскім Касцёле, выбраных апосталамі для дапамогі ў служэнні супольнасці (пар. Дз 6, 1–6). Яго роля была вельмі важнай: ён клапаціўся пра бедных і ўдоваў, забяспечваў справядлівасць і міласэрнасць у супольнасці. Гэта паказвае, што Касцёл ад самага пачатку бачыў непадзельнасць паміж верай і ўчынкамі. Служэнне дыяканаў было праяўленнем хрысціянскай любові, якая ахоплівае не толькі духоўныя патрэбы, але і матэрыяльныя. Стэфан паказаў, што сапраўдная вера заўсёды ўвасабляецца ў канкрэтных учынках міласэрнасці.
Але яго служэнне не абмяжоўвалася толькі сацыяльнай дапамогай. Дзеі Апосталаў апісваюць яго як чалавека «поўнага веры і Духа Святога» (Дз 6, 5). Ён здзяйсняў цуды і знакі, прапаведаваў з вялікай моцай. Яго мудрасць была такой, што ніхто не мог супрацьстаяць яму (пар. Дз 6, 10). Гэта выклікала супраціў у тых, хто не хацеў прыняць Евангелле. Яго абвінавацілі ў блюзнерстве і прывялі перад Сінедрыён. Але нават там яго твар «ззяў як твар анёла» (Дз 6, 15). Гэта сведчыць пра тое, што Божая прысутнасць была з ім нават у момант суду.
Яго прамова перад Сінедрыёнам была адважнай і моцнай. Ён прайшоў праз гісторыю Ізраэля, паказваючы, як народ зноў і зноў супраціўляўся Божым прарокам (пар. Дз 7, 1–53). І ён абвясціў, што Езус — гэта кульмінацыя ўсёй гісторыі збаўлення. Ён не баяўся сказаць праўду, нават калі ведаў, што гэта прывядзе да яго смерці. Гэтая адвага сведчыць пра тое, што сапраўдная вера не шукае кампрамісаў, але стаіць за праўду да канца.
Кульмінацыяй яго сведчання стала візія: ён узняў вочы ў неба і ўбачыў славу Божую і Езуса, які стаяў праваруч Айца (пар. Дз 7, 55–56). Гэта вельмі важная дэталь: Езус звычайна апісваецца як той, хто сядзіць праваруч Бога (пар. Мк 16, 19). Але тут Ён стаіць — як бы ўстае, каб прыняць свайго першага мучаніка. Гэта паказвае, што Хрыстус асабліва блізкі да тых, хто аддае жыццё за Яго. Гэтая візія дала Стэфану сілу ў апошнія імгненні. Яго забівалі камянямі, але ён прамаўляў: «Езусе, прымі дух мой!» (Дз 7, 59) і «Пане, не залічы ім гэтага граху!» (Дз 7, 60). Гэта словы, якія адлюстроўваюць словы самога Хрыста на крыжы (пар. Лк 23, 34.46). Стэфан стаў люстэркам Хрыста, сведкам любові і прабачэння нават у момант смерці.
Яго мучаніцтва паказвае, што ласка Хрыста можа пераўзысці чалавечую прыроду. Натуральна, чалавек у момант несправядлівай пакуты адчувае гнеў і жаданне помсты. Але Стэфан, напоўнены Духам Святым, здолеў прабачыць сваім забойцам. Гэта сведчыць пра тое, што хрысціянская любоў — гэта нешта большае за чалавечыя магчымасці, гэта дар Божы, які перамяняе сэрца.
Культ святога Стэфана распачаўся вельмі рана. Яго імя ўключана ў Рымскі канон Імшы, што падкрэслівае яго значнасць. Айцы Касцёла казалі, што кроў мучанікаў — гэта насенне новых хрысціян. І сапраўды, сведчанне Стэфана стала крыніцай сілы для многіх пакаленняў. Яго прыклад паказвае, што вера можа пераадольваць любыя перашкоды. Ён з’яўляецца апекуном дыяканаў і прыкладам для ўсіх, хто служыць у Касцёле. Яго жыццё вучыць нас, што сапраўдная вера заўсёды праяўляецца ў служэнні і гатоўнасці да ахвяры.
Свята святога Стэфана адзначаецца адразу пасля Божага Нараджэння. Гэтая блізкасць паказвае, што яслі і крыж непадзельныя. Святло, якое прыйшло ў свет, адразу сутыкаецца з цемрай. Але гэта святло мацнейшае за цемру. Стэфан сведчыць пра тое, што вера ў Хрыста дае сілу пераадольваць нават смерць. Яго прыклад вучыць нас, што сапраўдная вера патрабуе мужнасці і адданасці. Ён паказвае, што вучнёўства — гэта не толькі словы, але і гатоўнасць да пакут.
Для нас сёння яго прыклад вельмі актуальны. Мы жывём у свеце, дзе вера часта сутыкаецца з супрацівам. Часам гэта не фізічны пераслед, але насмешкі, непаразуменне, ціск грамадства. Але прыклад Стэфана вучыць нас, што вера заўсёды каштуе чагосьці. Ён вучыць нас, што трэба быць вернымі да канца, нават калі гэта цяжка. Ён вучыць нас прабачаць, нават калі нас крыўдзяць. Ён вучыць нас, што любоў — гэта сутнасць хрысціянства.
Але каб вытрымаць, патрэбна не толькі асабістая адвага, але і супольнасць. Стэфан быў абраны разам з іншымі дыяканамі, каб служыць Касцёлу. Гэта паказвае, што вера ніколі не з’яўляецца толькі індывідуальнай справай. Яна заўсёды жыве ў супольнасці, у Касцёле, дзе кожны мае сваю ролю. Стэфан служыў бедным, удовам, тым, хто меў патрэбу. Ён паказаў, што сапраўдная вера заўсёды праяўляецца ў канкрэтнай любові да бліжняга. І менавіта гэтая любоў стала асновай яго сведчання. Ён не быў проста прапаведнікам, ён быў чалавекам, які жыў у любові і служэнні. Таму яго словы мелі моц, бо яны былі пацверджаны яго жыццём.
Сёння мы таксама пакліканы да такога служэння. Мы жывём у свеце, дзе шмат людзей адчувае самоту, беднасць, несправядлівасць. Як хрысціяне, мы пакліканы быць побач з імі, дапамагаць, сведчыць пра Божую любоў праз канкрэтныя ўчынкі. Гэта можа быць маленькая дапамога суседу, слова падтрымкі для таго, хто ў роспачы, ці проста прысутнасць побач з тым, хто пакутуе. Усё гэта — праяўленне той самай любові, якую паказаў Стэфан. І менавіта праз такія ўчынкі наша вера становіцца жывой і сапраўднай.
Няхай прыклад святога Стэфана будзе для нас крыніцай сілы. Няхай яго вера і яго любоў натхняюць нас. Няхай яго мучаніцтва нагадвае нам, што вера заўсёды каштуе чагосьці, але гэты кошт вядзе да перамогі. І няхай яго словы — «Пане, не залічы ім гэтага граху» (Дз 7, 60) — будуць для нас прыкладам любові і прабачэння. Бо толькі праз такую любоў мы можам сапраўды быць вучнямі Хрыста.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч