[1]Евангелле Мц 3, 1–12
У тыя дні з’явіўся Ян Хрысціцель, які навучаў у Юдэйскай пустыні і казаў: Пакайцеся, бо наблізілася Валадарства Нябеснае. Бо гэта той, пра каго сказаў прарок Ісая: Голас таго, хто кліча ў пустыні: падрыхтуйце дарогу Пану, раўняйце сцежкі Яму.
Сам жа Ян меў адзенне з вярблюджай воўны і скураны пояс на бёдрах сваіх; а ежай яму была саранча і дзікі мёд. Тады Ерузалем і ўся Юдэя, і ўсе ваколіцы Ярдана выходзілі да Яго. І прымалі хрост ад яго ў рацэ Ярдан, вызнаючы свае грахі.
Убачыўшы многіх фарысеяў і садукеяў, якія прыходзілі да яго хрысціцца, ён сказаў ім: Племя змяінае, хто навучыў вас уцякаць ад надыходзячага гневу? Прынясіце ж годны плён пакаяння, і не думайце казаць у думках сваіх: Наш айцец — Абрагам. Бо кажу вам, што Бог можа з камянёў гэтых узняць дзяцей Абрагаму. Ужо і сякера прыкладзена да карэння дрэваў; бо кожнае дрэва, што не дае добрага плоду, будзе ссечана і кінута ў агонь.
Я хрышчу вас у вадзе для пакаяння, але той, хто ідзе за мною, мацнейшы за мяне, і я не варты несці сандалі Ягоныя. Ён будзе хрысціць вас Духам Святым і агнём. Лапата Ягоная ў руцэ Яго, і Ён ачысціць гумно сваё і збярэ пшаніцу сваю ў свіран, а мякіну спаліць агнём непагасным.
У глыбіні нашага зямнога існавання, якое часта нагадвае бязмежную і шумную пустыню, пастаянна гучыць Голас, які не належыць да звычайнай свецкай мітусні. Гэты прароцкі покліч прарываецца скрозь муры нашай самазаспакоенасці і самадастаковасці, заклікаючы да радыкальнай перамены і актыўнай гатоўнасці. Адвэнт, які з’яўляецца сімвалам чакання і духоўнага чування, запрашае нас пачуць гэты голас, прадстаўлены ў сённяшнім Евангеллі паводле Мацвея (Мц 3, 1–12), дзе Ян Хрысціцель, голас, што абвяшчае Слова, выконвае сваю місію. Менавіта ў яго пасланні заключана глыбокая навука падрыхтоўкі да прыйсця Езуса Хрыста.
Сённяшні евангельскі ўрывак пачынаецца з апісання з’яўлення Яна Хрысціцеля: «У тыя дні з’явіўся Ян Хрысціцель, які навучаў у Юдэйскай пустыні і казаў: Пакайцеся, бо наблізілася Валадарства Нябеснае. Бо гэта той, пра каго сказаў прарок Ісая: Голас таго, хто кліча ў пустыні: падрыхтуйце дарогу Пану, раўняйце сцежкі Яму» (Мц 3, 1–3). Прыход Яна ў пустыню мае глыбокае духоўнае значэнне. У габрэйскай традыцыі пустыня (гбр. מִדְבָּר) — гэта месца выпрабавання, але і месца сустрэчы з Богам (пар. Зых 19). Ян з’яўляецца як апошні з прарокаў, які вяртае Ізраэль да вытокаў Запавету, у пустыню, дзе Божы голас гучыць найвыразней. Голас, які «кліча ў пустыні», — гэта выкананне прароцтва Ісаі (пар. Іс 40, 3). Ян абвяшчае, што Божая прысутнасць у асобе Месіі знаходзіцца яшчэ не проста на этапе чакання, але актыўна набліжаецца.
Сутнасць паслання Яна заключаецца ў закліку: «Пакайцеся, бо наблізілася Валадарства Нябеснае». Слова «пакайцеся» (грэц. μετάνοια) — гэта не проста эмацыянальны жаль за грэх і правіну, але радыкальная перамена мыслення і напрамку жыцця. Гэта метамарфоза сэрца, поўны паварот ад грахоўнай самадастатковасці да Бога. Валадарства Нябеснае не з’яўляецца палітычнай ці геаграфічнай рэальнасцю, але ўнутраным панаваннем Бога ў чалавечым сэрцы, якое пачынаецца тут, на зямлі, праз прыняцце ласкі Хрыста. Гэтае Валадарства «наблізілася», што азначае, што Божы час надышоў і патрабуе неадкладнага адказу.
Аскетычны вобраз Яна Хрысціцеля — «адзенне з вярблюджай воўны і скураны пояс» (Мц 3, 4) — мае глыбокі сімвалізм. Ён адразу адсылае нас да прарока Іллі (пар. 2 Вал 1, 8), тым самым умацоўваючы прарочы аўтарытэт Яна і паказваючы на непарыўную сувязь ягонай місіі з гісторыяй збаўлення Ізраэля. Ягоная знешняя беднасць і простасць былі не дэкарацыяй, але жывым сведчаннем унутранай свабоды ад матэрыяльнага свету і поўнай адданасці Богу.
Ягоная ежа — саранча і дзікі мёд — падкрэслівала гэтую незалежнасць і паказвала, што сапраўдная сіла чалавека не ў багацці, а ў вернасці Божаму пакліканню. Людзі, якія выходзілі да яго — «Ерузалем і ўся Юдэя» (Мц 3, 5) — гэтым самым выражалі сваю схаваную смагу па духоўнай праўдзе. Яны былі стомленыя ад пустога фармалізму фарысеяў і ад свецкай абыякавасці садукеяў. У Яне яны бачылі прарока, які гаварыў не ад сябе, але ад Бога, і чыя прастата была больш пераканаўчай за любыя багатыя словы.
Хрост Яна ў рацэ Ярдан быў знакам ачышчэння і актам вызнання грахоў. Ён сімвалізаваў гатоўнасць да Новага Запавету, адкрываў сэрцы для прыйсця Месіі, але яшчэ не быў сакрамэнтальным хростам, які ачышчае ад першароднага граху і ўключае ў Касцёл. Гэта быў хрост падрыхтоўкі, хрост чакання, хрост, які клікаў да навяртання і да адкрытасці перад тым, хто прынясе поўную ласку і збаўленне.
Такім чынам, постаць Яна Хрысціцеля — гэта жывы мост паміж Старым і Новым Запаветам. Яго аскетычны вобраз, ягоная прастата і ягоны хрост былі знакам таго, што сапраўдная сустрэча з Богам патрабуе не знешняй формы, але ўнутранага перамены сэрца. Ён паказаў, што шлях да Хрыста пачынаецца з пакоры, пакаяння і гатоўнасці адкінуць усё лішняе, каб прыняць Божую праўду.
Ян Хрысціцель, убачыўшы фарысеяў і садукеяў, прамаўляе рэзкае папярэджанне: «Племя змяінае, хто навучыў вас уцякаць ад надыходзячага гневу? Прынясіце ж годны плён пакаяння, і не думайце казаць у думках сваіх: Наш айцец — Абрагам. Бо кажу вам, што Бог можа з камянёў гэтых узняць дзяцей Абрагаму» (Мц 3, 7–9). Ян крытыкуе іх самаправеднасць і «генетычную» ўпэўненасць у збаўленні, заснаваную на знешняй прыналежнасці да Абрагама. Гэта духоўнае адмаўленне ідэі, што Божая ласка можа быць успадкавана ці абумоўлена паходжаннем. Сапраўднае пакаянне патрабуе «годнага плёну» (грэц. καρπὸς ἄξιος) — канкрэтных учынкаў, якія сведчаць пра ўнутраную перамену. Бог можа стварыць «дзяцей Абрагаму» з «камянёў», што падкрэслівае суверэннасць Бога і тое, што збаўленне залежыць выключна ад Яго міласэрнасці і асабістага адказу чалавека на Ягоны заклік.
Вобраз сякеры, якая ўжо прыкладзена да карэння дрэваў, — гэта моцны прарочы знак, які паказвае на непазбежнасць Божага суда. Ён не аддалены ў будучыню, але пачынаецца ўжо цяпер, у нашым жыцці. Гэтая карціна падкрэслівае, што час для навяртання абмежаваны, і таму патрабуе ад нас радыкальнасці і неадкладнасці ў духоўным выбары.
Ян Хрысціцель не пакідае месца для самазаспакоення: дрэва, якое не прыносіць добрага плоду, будзе ссечана і кінута ў агонь. Гэта азначае, што пустая вера без учынкаў, фармальнае набажэнства без любові і справядлівасці не маюць сілы перад Богам. Касцёл вучыць, што сапраўдны плён — гэта канкрэтныя ўчынкі любові, міласэрнасці і справядлівасці (пар. Гал 5, 22).
Адсутнасць гэтага плоду вядзе да духоўнай смерці і асуджэння. Таму заклік Яна — гэта не проста папярэджанне, але заклік да перамены сэрца, да жыцця, якое штодзённа сведчыць пра Божую прысутнасць. Ён паказвае, што навяртанне не можа быць адкладзена «на потым», бо кожны дзень можа стаць вырашальным.
Кульмінацыяй місіі Яна з’яўляецца прызнанне ягонай падпарадкаванай ролі і абвяшчэнне вышэйшай моцы Хрыста: «Я хрышчу вас у вадзе для пакаяння, але той, хто ідзе за мною, мацнейшы за мяне, і я не варты несці сандалі Ягоныя. Ён будзе хрысціць вас Духам Святым і агнём» (Мц 3, 11). Несці сандалі было справай самага нізкага раба; прызнаючы сябе «не вартым» нават гэтага, Ян дэманструе найвышэйшую пакору і глыбокае разуменне Божай годнасці Езуса. Ягоны хрост быў толькі знакам, а Хрыстус прыносіць рэальнасць — Хрост Духам Святым і агнём. Дух Святы — гэта трэцяя асоба Найсвяцейшай Тройцы, якая ўводзіць нас у новае жыццё і робіць нас сапраўднымі дзецьмі Божымі. Агонь сімвалізуе ачышчальную і пераўтваральную моц Божай ласкі, а таксама суд. Гэта паказвае на радыкальны пераход ад Закону да Евангелля.
Заключны вобраз — ачышчэнне гумна: «Лапата Ягоная ў руцэ Яго, і Ён ачысціць гумно сваё і збярэ пшаніцу сваю ў свіран, а мякіну спаліць агнём непагасным» (Мц 3, 12). Лапата (грэц. πτύον) выкарыстоўвалася для прасейвання — аддзялення пшаніцы (праведнікаў) ад мякіны (грэшнікаў). Гэта яркі вобраз Божага суду, які ёсць справядлівы і непазбежны. Гэта паказвае, што Бог актыўна клапоціцца пра сваё стварэнне, збіраючы тых, хто прынёс плён пакаяння, у свіран Валадарства Нябеснага, а тых, хто адмовіўся ад навяртання, чакае «агонь непагасны» — вечнае асуджэнне. У гэтым сцэнарыі Хрыстус з’яўляецца не толькі Збаўцам, але і справядлівым Суддзёй.
Няхай жа ў гэты час Адвэнту мы з усёй радыкальнасцю прымем заклік Яна Хрысціцеля да навяртання, да навяртання — глыбокай перамены сэрца і мыслення. Гэта не проста знешні жэст, але ўнутранае абнаўленне, якое павінна праяўляцца ў канкрэтным плодзе любові, міласэрнасці і праўды. Бо вера без плёну — гэта пустое дрэва, а сапраўднае чуванне заўсёды бачна ў нашых учынках.
Мы пакліканы падрыхтаваць дарогу Пану не на далёкай пустыні, але ў самых патаемных кутках нашых сэрцаў. Там, дзе часта пануе цемра абыякавасці, страху ці эгаізму, мы павінны расчысціць шлях для Хрыста, які прыходзіць як Святло. Ён хоча ўвайсці не ў знешнія формы, але ў глыбіню нашай душы, каб знайсці нас пільнымі і гатовымі. Няхай жа ў гэты Адвэнт наша чуванне будзе не страхам перад судом, але радасным чаканнем сустрэчы з Панам. Няхай кожная наша малітва, кожны акт міласэрнасці і кожны дзень вернасці стане нашай падзякай за дар збаўлення. І калі прыйдзе Хрыстус, мы зможам сустрэць Яго не ў разгубленасці, але ў святле і радасці, як таго, каго чакалі, каго любілі і каго прызналі сваім Збаўцам.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч