[1]Евангелле Мц 10, 37–42
У той час: Езус сказаў сваім Апосталам: Хто любіць бацьку ці маці больш, чым Мяне, не варты Мяне. І хто любіць сына ці дачку больш, чым Мяне, не варты Мяне. I хто не бярэ крыжа свайго і не ідзе за Мною, той не варты Мяне.
Хто знайшоў жыццё сваё, страціць яго. А хто стаціў жыццё сваё дзеля Мяне, знойдзе яго. Хто прымае вас, Мяне прымае. А хто прымае Мяне, прымае таго, хто паслаў Мяне. Хто прымае прарока ў імя прарока, узнагароду прарока атрымае. І хто прымае справядлівага ў імя справядлівага, узнагароду справядлівага атрымае. I хто напоіць аднаго з малых гэтых толькі кубкам халоднай вады ў імя вучня, сапраўды кажу вам, не страціць узнагароды сваёй.
Гісторыя збаўлення, якую з невымоўнай глыбінёй і мудрасцю адкрывае перад намі Святое Пісанне, — гэта няспынны, поўны драматызму дыялог паміж Стварыцелем і чалавекам; сяброўская размова, якая катэгарычна патрабуе шчырага адказу ўсёю чалавечаю істотаю.
Ад самага пачатку стварэння сусвету, калі Пан заключаў непарушны запавет са сваім выбраным народам, Ён заўсёды чакаў ад яго не проста нейкага фармальнага, вонкавага выканання рэлігійных прадпісанняў або рытуалаў, але непадзельнага, адданага сэрца і поўнага, безагаворачнага даверу свайму Провіду. Гэты неадступны заклік да поўнай прыналежнасці Богу чырвонай ніткай праходзіць праз усе старонкі і эпохі гісторыі Ізраэля, дзе старажытныя патрыярхі пакідалі свае ўтульныя дамы і ішлі ў невядомасць, а мужныя прарокі свядома адмаўляліся ад спакойнага і бяспечнага жыцця дзеля нястомнага абвяшчэння Божай праўды перад абліччам варожага свету.
У паўнаце часу, калі зямная гісторыя наблізілася да свайго вяршыннага моманту, гэты радыкальны заклік дасягае кульмінацыі ў святой асобе ўцелаўлёнага Слова, якое прыйшло на зямлю дзеля нашага збаўлення. Езус Хрыстус, звяртаючыся да сваіх выбраных апосталаў, не прапануе ім зручных жыццёвых кампрамісаў або лёгкага, бесклапотнага шляху, але надзвычай выразна акрэслівае фундаментальныя, строгія ўмовы прыналежнасці да Валадарства Божага.
Гэтыя няўмольныя ўмовы вымагаюць надзвычай глыбокага ўнутранага перавароту ў свядомасці, дзе кожная зямная вартасць, нават самая святая і бясконца дарагая чалавечаму сэрцу, павінна непазбежна знайсці сваё сапраўднае, падпарадкаванае месца ў незгасальным святле бясконцай вечнасці і Боскай праўды.
Разглядаючы ўважліва тую строгую іерархію любові, якую ўсталёўвае Збаўца ў душах сваіх паслядоўнікаў, мы непасрэдна сутыкаемся з адным з самых складаных, глыбокіх і патрабавальных выказванняў, што існуюць ва ўсім Новым Запавеце. Калі Хрыстус адкрыта кажа пра любоў да бацькі, маці, сына ці дачкі, Ён дакранаецца да самых глыбокіх, натуральных і прыгожых пачуццяў, якія першапачаткова закладзены ў прыроду кожнага чалавека самім бясконца мудрым Стварыцелем. Аднак Езус рашуча і бескампрамісна папярэджвае сваіх слухачоў: «Хто любіць бацьку ці маці больш, чым Мяне, не варты Мяне» (Мц 10, 37).
У гэтых парадаксальных словах няма абсалютна ні кроплі пагарды да інстытуту сям’і або нейкага недарэчнага закліку да нянавісці ў стаўленні да самых блізкіх і родных людзей. Наадварот, такім радыкальным чынам Пан абараняе сапраўдную, чыстую любоў ад пастаяннай небяспекі ідалапаклонства і скажэння. Калі чалавек неасцярожна робіць са сваіх кроўных сваякоў абсалютнае боства, калі зямная, прыземленая любоў цалкам засланяе сабой спрадвечнага Бога, яна непазбежна ператвараецца ў непасільны цяжар, пачынае няўмольна душыць свабоду асобы і немінуча вядзе да небяспечнай духоўнай слепаты.
Існуе спрадвечны парадак любові, і толькі тады, калі Бог безумоўна займае першае, цэнтральнае і непахіснае месца ў чалавечым сэрцы, усе іншыя міжасабовыя адносіны аздараўляюцца, ачышчаюцца і набываюць сваю сапраўдную, неўміручую прыгажосць. Сапраўдны вучань Хрыста закліканы любіць сваіх блізкіх не нейкай эгаістычнай, уласніцкай або спажывецкай любоўю, але невычарпальнай любоўю самога Бога — ахвярнаю, святою і заўсёды скіраванаю на вечнае збаўленне бліжняга. Такое добраахвотнае падпарадкаванне зямных чалавечых пачуццяў найвышэйшай нябеснай праўдзе робіць верніка сапраўды ўнутрана свабодным і здольным на неабмежаваную, шчырую самааддачу ў штодзённым жыцці.
Гэтая радыкальная і безумоўная самааддача знаходзіць сваё найвышэйшае, бачнае выяўленне ў закліку мужна несці свой асабісты крыж услед за Настаўнікам. Для ўсіх слухачоў першага стагоддзя, якія непасрэдна ўспрымалі гэтыя словы, ужытае ў евангельскім урыўку слова «крыж» (грэцк. σταυρός) ні ў якім разе не было нейкім прыгожым упрыгожваннем, ювелірным вырабам або проста абстрактнай, паэтычнай метафарай жыццёвых цяжкасцей. Яно літаральна азначала самую жорсткую, бязлітасную, ганебную і невыносна балючую смерць, якая была прызначана выключна для найгоршых, найбольш небяспечных злачынцаў Рымскай імперыі.
Таму словы Збаўцы пра безумоўную неабходнасць узяць свой уласны крыж павінны былі адразу выклікаць сапраўдны шок, непаразуменне і глыбокія дрыжыкі ў душах апосталаў і ўсіх прысутных. Аднак Хрыстус сваім будучым подзвігам непазнавальна і назаўжды перамяняе гэты жудасны інструмент катаванняў і скону ў хвалебны знак найвышэйшай перамогі, у неад’емную ўмову сапраўднага вучнёўства і сімвал бясконцай міласэрнасці.
Узяць свой крыж і пакорна ісці за Панам — гэта значыць свядома і дабраахвотна прыняць абсалютна ўсе, нават найцяжэйшыя наступствы захавання вернасці Евангеллю ў гэтым часта варожым і абыякавым свеце. Гэта пастаянная гатоўнасць да штодзённага, ціхага мучаніцтва, якое сёння можа і не азначаць літаральнай фізічнай смерці або крывавага пераследу, але заўсёды, без выключэння, патрабуе балючага адмірання ўласнага непамернага эгаізму, сляпой пыхі і няспыннага імкнення да зямнога камфорту.
Крыж становіцца для кожнага сапраўднага хрысціяніна адзінай надзейнай дарогаю да хвалы будучага ўваскрасення, бо выключна праз далучэнне да Хрыста ў Яго збаўчых цярпеннях мы можам з поўным правам спадзявацца на радасны ўдзел у Яго канчатковым трыумфе. Кожны раз, калі шчыры вернік свядома абірае Божую праўду замест зручнай хлусні, спагадлівую міласэрнасць замест сляпой помсты, духоўную чысціню замест грахоўнай распусты, ён з пакорай падымае свой асабісты крыж і робіць упэўнены крок услед за сваім Збаўцам, які самы першы прайшоў гэты цярністы шлях ажно да вяршыні Галгофы, каб адчыніць нам брамы раю.
Неспасцігальны парадокс хрысціянскага існавання і паклікання найбольш глыбока і ўсебакова выяўляецца ў вялікай таямніцы страты і цудоўнага знаходжання жыцця ў Богу. Ужытае ў евангельскім урыўку слова «жыццё» (грэцк. ψυχή) непасрэдна ўказвае не проста на нейкае фізічнае дыханне, цялеснае існаванне ці звычайныя біялагічныя функцыі чалавечага арганізма, але на ўсю ўнікальную чалавечую асобу з яе магутным інтэлектам, свабоднай воляй, разнастайнымі пачуццямі, глыбокімі жаданнямі і спадзяваннямі.
Звычайная зямная логіка заўсёды настойліва падказвае чалавеку ўсімі магчымымі сіламі і сродкамі берагчы гэтае кароткае жыццё толькі для самога сябе, агрэсіўна бараніць свае вузкія інтарэсы, нястомна назапашваць матэрыяльную маёмасць і шукаць выключна цялесных асалод, ствараючы тым самым ненадзейную ілюзію поўнай бяспекі. Але Езус няўмольна і праўдзіва сцвярджае, што такі эгацэнтрычны, ізаляваны ад іншых шлях непазбежна вядзе да поўнай духоўнай страты і вечнай смерці.
Той чалавек, які наглуха замыкаецца ў шкарлупіне уласнага эгаізму, робіцца абсалютна бясплодным для Валадарства Божага і назаўжды страчвае здольнасць да сапраўднай, нябеснай радасці. Наадварот, той вернік, хто смела, з даверам і бескампрамісна аддае сваё жыццё дзеля Хрыста і сваіх бліжніх, хто штодня робіць з самога сябе шчыры, бескарыслівы дар, той нарэшце знаходзіць сваё сапраўднае, паўнавартаснае існаванне.
Гэты непахісны духоўны закон дакладна адлюстроўвае ўнутранае, схаванае ад вачэй жыццё Найсвяцейшай Тройцы, дзе кожная Божая Асоба цалкам і без астатку аддае сябе іншай у бясконцым, дасканалым акце ўзаемнай любові. Калі шчыры вернік свядома пераймае гэтую дзівосную Боскую дынаміку поўнай самааддачы, яго абмежаванае, хуткаплыннае зямное жыццё напаўняецца неспасцігальнай збаўчай ласкай і становіцца рэальна далучаным да жыцця вечнага. Страціць сябе дзеля Пана — гэта зусім не знішчэнне або прыніжэнне чалавечай асобы, а наадварот, яе сапраўднае вызваленне з палону граху і цудоўнае ўзвышэнне да той невымоўнай годнасці, якая была клапатліва закладзена ў ёй пры самым пачатку стварэння Свету.
Паступова развіваючы надзвычай важную тэму сапраўднага вучнёўства, Збаўца лагічна пераходзіць ад строгіх патрабаванняў асабістага, унутранага навяртання да шырокага вымярэння глабальнай місіі Касцёла ў гэтым свеце. У старажытнай антычнай і асабліва яўрэйскай культуры існаваў вельмі строгі, непарушны юрыдычны і маральны прынцып: афіцыйны пасланнік цалкам прадстаўляе таго чалавека, хто яго паслаў, і адпаведна валодае ўсім ягоным высокім аўтарытэтам.
Езус наўпрост дастасоўвае гэты вядомы прынцып да сваіх выбраных апосталаў, урачыста абвяшчаючы перад імі: «Хто прымае вас, Мяне прымае» (Мц 10, 40). Гэтае магутнае сцвярджэнне ўказвае на надзвычай глыбокую, неразрыўную містычную ідэнтыфікацыю паміж Божым Настаўнікам і Яго пасланымі вучнямі, якая павінна заставацца праз усе стагоддзі. Хрыстус не застаецца проста нейкай далёкай, недасяжнай гістарычнай постаццю з мінулага; Ён рэальна, жыва і дзейсна прысутнічае і доўжыць сваю працу праз сваіх пасланнікаў у сакрамэнтах і Слове.
Калі сучасны свет уважліва слухае словы збаўчай праўды з вуснаў святара або бачыць канкрэтныя ўчынкі шчырай міласэрнасці, здзейсненыя звычайным хрысціянінам, ён непасрэдна сутыкаецца з самім уцелаўлёным Словам Бога. Гэтая неверагодная, узвышаная годнасць апостальскага паклікання адначасова ёсць велізарнай, трапяткой адказнасцю перад Стварыцелем. Кожны без выключэння член Касцёла павінен жыць такім чынам, каб ніколі не засланяць сабой Аблічча Хрыста, каб заўсёды быць толькі чыстай, празрыстай прыладай Яго ўсемагутнай ласкі.
З іншага боку, гэтыя глыбокія словы Збаўцы адкрываюць нам бязмежную, вечную каштоўнасць шчырай гасціннасці і сапраўднай адкрытасці да Божага паслання. Прыняць вучня Хрыста — гэта значыць шырока адчыніць дзверы свайго зямнога дому і глыбіні свайго сэрца для самога ўсемагутнага Стварыцеля Сусвету, з радасцю прыняць Яго прапанаванае збаўленне і цалкам дазволіць Яму назаўжды перамяніць сваё жыццё.
Прадбачлівая і міласэрная Божая эканомія збаўлення ўлічвае не толькі нейкія вялікія, прыкметныя гераічныя ўчынкі ці мучаніцтва, але і нават найменшыя, здавалася б, нязначныя жэсты чалавечай дабрыні, калі яны глыбока прасякнуты сапраўднаю хрысціянскаю вераю.
У Святым Пісанні прарок — гэта зусім не варажбіт, а Божы муж, які шчодра напоўнены Духам, які беспамылкова і мудра распазнае складаныя знакі часу і адважна, без ценю страху прапаведуе святую Божую волю, вельмі часта сустракаючы на сваім шляху жорсткае неразуменне і крывавы пераслед. Справядлівы чалавек — гэта той вернік, хто ўсім сваім штодзённым існаваннем упарта шукае святасці і дакладнага выканання ўсіх запаведзяў. Прыняць з пашанай такіх людзей, шчыра падтрымаць іх у іх нялёгкай місіі — значыць стаць паўнавартасным саўдзельнікам іх вялікай духоўнай працы і абавязкова атрымаць роўную з імі, шчодрую нябесную ўзнагароду.
Але Езус у сваёй навуцы ідзе яшчэ далей у сваёй абсалютна невычэрпнай міласэрнасці да чалавецтва. Ён звяртае асаблівую ўвагу на найменшых, кволых, безабаронных і зусім непрыкметных вучняў, якіх свет часта проста ігнаруе. Нават такі надзвычай просты і звычайны штодзённы ўчынак, як падаць невялікі кубак халоднай вады таму чалавеку, хто мае ў ёй вострую патрэбу, калі гэта свядома робіцца ў імя Хрыста, набывае каласальную вагу ў перспектыве вечнасці. У вельмі спякотным, засушлівым клімаце старажытнай Палестыны чыстая халодная вада была найгалоўным сімвалам гасціннасці і жыццёва неабходнага клопату пра стомленага, знясіленага падарожніка.
Пан урачыста абяцае, што ніводны, нават самы мізэрны і сціплы знак праяўленай любові не застанецца без Яго пільнай увагі і бясконца шчодрай узнагароды. Гэтае дзівоснае аб’яўленне цалкам і назаўжды пераварочвае ўсе нашы звыклыя зямныя ўяўленні пра чалавечую веліч і значнасць нашых учынкаў. Выяўляецца неабвержная праўда, што сапраўдная святасць будуецца не столькі на нейкіх гучных, патэтычных словах і маштабных, амбіцыйных праектах, колькі менавіта на вернасці ў самым малым, на здольнасці вачыма веры бачыць пакутнага Хрыста ў кожным чалавеку, які патрабуе нашай неадкладнай дапамогі, і на гатоўнасці хутка адказаць на гэтую патрэбу з ціхаю, пакорнаю і дзейснаю любоўю.
Евангелле ў сённяшні дзень ставіць перад кожным з нас вельмі сур’ёзны, бескампрамісны выклік, які зусім не дазваляе верніку заставацца ў стане цеплаватасці або абыякавасці і катэгарычна патрабуе ад яго яснага, свядомага выбару. Збаўца настойліва заклікае нас да радыкальнай, поўнай перабудовы ўсяго нашага чалавечага існавання, дзе ўсемагутны Бог сапраўды і назаўжды становіцца непахісным цэнтрам, а ўсе іншыя зямныя адносіны, прыхільнасці і каштоўнасці гарманічна падпарадкоўваюцца Яго святой і дасканалай волі.
Калі мы адважваемся з верай узяць свой цяжкі штодзённы крыж і назаўжды адмовіцца ад эгаістычнага, сляпога пошуку ўласнага зямнога камфорту, мы зусім не губляем сябе як асобу, але нарэшце набываем сапраўдную, трывалую свабоду і невымоўную паўнату жыцця ў Богу. Кожны наш свядомы крок насустрач пакутнаму бліжняму, кожны шчыры чын міласэрнасці, нават самы непрыкметны для свету, калі ён здзейснены ў імя Хрыста, абавязкова становіцца каштоўнай цаглінкай у велічным будынку Валадарства Божага і няўмольна набліжае нас да незгасальнай хвалы ўваскрасення.
Адкрываючы сваё сэрца для праўдзівых пасланнікаў Евангелля і з пакорай служачы найменшым і безабаронным сярод нас, мы з радасцю і надзеяй прымаем самога Пана, які нястомна, кожны дзень прыходзіць да нас са сваёй бясконцай збаўчай ласкай і прабачэннем.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч