[1]Евангелле Мц 14, 22–33
Калі натоўп быў накормлены, Езус адразу ж загадаў вучням сваім сесці ў човен і пераплысці на другі бок перад Ім, пакуль Ён адпусціць народ. Адпусціўшы народ, Ён падняўся на гару памаліцца ў самоце. Калі настаў вечар, заставаўся там адзін.
Тым часам човен ужо адплыў шмат стадыяў ад берага. І кідалі яго хвалі, бо вецер быў супраціўны. У чацвёртую ж варту ночы Езус пайшоў да іх, ідучы па моры. А вучні, убачыўшы, як Ён ідзе па моры, спалохаліся і казалі: Гэта прывід. I ад страху закрычалі. Але Езус адразу загаварыў з імі і сказаў: Будзьце адважнымі, гэта Я, не бойцеся.
Пётр сказаў Яму ў адказ: Пане, калі гэта Ты, загадай мне ісці да Цябе па вадзе. Ён жа сказаў: Ідзі. Выйшаўшы з чоўна, Пётр пачаў ісці па вадзе і падышоў да Езуса. Але, убачыўшы моцны вецер, спалохаўся і, пачаўшы тануць, закрычаў: Пане, ратуй мяне! Езус адразу ж працягнуў руку, схапіў яго і сказаў яму: Малаверны, чаму засумняваўся ты? Калі ўвайшлі яны ў човен, вецер сціх. А тыя, хто быў у чоўне, пакланіліся Яму і сказалі: Ты сапраўды Сын Божы!
Сёння мы схіляемся над адной з самых велічных і драматычных старонак Новага Запавету. Евангелле ад святога Мацвея разгортвае перад намі тэкст, які ўяўляе сабой не проста гістарычны летапіс, але геніяльна пабудаваны наратыў, дзе кожнае слова, кожны вобраз нясе ў сабе каласальную духоўную вагу.
Каб зразумець усю глыбіню падзей, якія адбываюцца на водах Галілейскага мора, неабходна вярнуцца на крок назад і ўсвядоміць кантэкст. Наратыў пачынаецца словамі, якія ўказваюць на непасрэдную сувязь з папярэднім цудам, калі пасля насычэння натоўпу Езус адразу ж загадаў сваім вучням сесці ў човен і пераплысці на другі бок перад Ім, пакуль Ён адпусціць народ (пар. Мц 14, 22). Цудоўнае памнажэнне хлябоў і рыб выклікала ў народзе небывалы энтузіязм. Натоўп, накормлены ў пустынным месцы, гатовы абвясціць Езуса зямным валадаром, месіяй-палітыкам, які вырашыць усе эканамічныя і сацыяльныя праблемы Ізраэля. Гэта момант найвышэйшага трыумфу ў вачах свету, але адначасова і момант найвялікшай небяспекі для місіі Хрыста, бо гэты трыумф — фальшывы.
Ужытае ў евангельскім урыўку слова «загадаў» (грэц. ἠνάγκασεν) азначае вельмі моцны, бескампрамісны дзеяслоў, фізічны або маральны прымус. Езус літаральна прымушае, сілком выштурхоўвае сваіх вучняў у човен. Чаму Настаўнік дзейнічае так катэгарычна? Ён ратуе апосталаў ад атруты зямной славы. Ён не дазваляе ім застацца ў гэтай эйфарыі, якая скажае сапраўднае аблічча Валадарства Божага. Езус адразае іх ад натоўпу, ад спакусы ўлады і поспеху, і адпраўляе ў цемру ночы. Часам у нашым жыцці Бог таксама дзейнічае праз падобны прымус, вырываючы нас з зоны камфорту і ілюзій, каб мы маглі пазнаць праўду пра сябе і пра Яго.
Далей Евангеліст малюе сцэну поўнага кантрасту. З аднаго боку — Хрыстус: Евангеліст сведчыць, што, адпусціўшы народ, Збаўца падняўся на гару памаліцца ў самоце, і калі настаў вечар, заставаўся там адзін (пар. Мц 14, 23). Гара ў біблейскай паэтыцы — гэта прастора аб’яўлення, месца сустрэчы з Творцам, прастора абсалютнага спакою і святла. Езус знаходзіцца ў глыбокай і непарыўнай камуніі з Богам. З іншага боку — вучні ўнізе, на ўзроўні мора. Тым часам човен ужо адплыў шмат стадыяў ад берага, і кідалі яго хвалі, бо вецер быў супраціўны (пар. Мц 14, 24). Паміж гарой малітвы і морам жыццёвых выпрабаванняў утвараецца велізарная дыстанцыя.
Ужытае ў евангельскім урыўку слова «мора» (грэц. θάλασσα) у семіцкай свядомасці ніколі не было проста геаграфічным аб’ектам ці месцам адпачынку. Мора сімвалізавала першабытны хаос, бездань, варожую і некіравальную стыхію, у якой тояцца сілы смерці. Гэта вобраз нестабільнасці і пагрозы. Човен жа здаўна з’яўляецца сімвалам Касцёла, а таксама сімвалам чалавечай душы. І гэты човен апынаецца пасярод варожага свету, дзе вецер, сімвалізуючы дух гэтага свету, — супраціўны. Вучні змагаюцца са стыхіяй не гадзіну і не дзве, яны змагаюцца ўсю ноч, вычэрпваючы свае фізічныя і маральныя сілы.
Евангеліст дакладна вызначае момант кульмінацыі, кажучы, што «ў чацвёртую ж варту ночы Езус пайшоў да іх, ідучы па моры» (Мц 14, 25). Чацвёртая варта, прамежак паміж трэцяй гадзінай ночы і світанкам, — гэта час найвялікшай цемры, самай глыбокай стомленасці і, здавалася б, поўнай безвыходнасці. Вучні ўпэўненыя, што яны пакінутыя на волю лёсу. Менавіта ў гэты момант крайняй чалавечай слабасці адбываецца Божае ўмяшанне. Езус ідзе па моры. Ён ступае па тых самых хвалях хаосу і смерці, якія наводзяць жах на апосталаў. Творца дэманструе сваю абсалютную ўладу над стварэннем і над сіламі разбурэння.
Але парадаксальным чынам набліжэнне Збаўцы не прыносіць імгненнага супакою. Наадварот, рэакцыя вучняў — гэта чысты, некантралюемы жах. Евангелле апавядае, што яны, убачыўшы, як Ён ідзе па моры, спалохаліся і казалі: «Гэта прывід», і ад страху закрычалі (пар. Мц 14, 26). Ужытае ў евангельскім урыўку слова «прывід» (грэц. φάντασμα) азначае ілюзію, нешта несапраўднае, дэманічнае. Страх і стомленасць настолькі сказілі духоўны зрок апосталаў, што яны не здольныя распазнаць свайго Настаўніка. Яны праецыруюць свае ўнутраныя дэманы на Таго, хто прыйшоў іх збавіць. Гэта надзвычай глыбокі псіхалагічны і духоўны ўрок для нас: калі мы знаходзімся ў стане панікі і роспачы, мы часта ўспрымаем Божае дзеянне ў нашым жыцці як дадатковую пагрозу, як новы ўдар лёсу. Нашыя страхі ператвараюць Бога ў прывід.
Каб прабіць гэтую сцяну жаху, Езус прамаўляе словы, якія маюць каласальнае багаслоўскае значэнне: «Але Езус адразу загаварыў з імі і сказаў: “Будзьце адважнымі, гэта Я, не бойцеся”» (Мц 14, 27). Ужытая ў грэцкім тэксце фраза «гэта Я» (грэц. ἐγώ εἰμι) літаральна азначае «Я ЁСЦЬ». Гэта не проста сцвярджэнне прысутнасці чалавека па імені Езус. Гэта прамое цытаванне імя Бога, адкрытага Майсею з непалімага куста на Сінаі (пар. Зых 3, 14). Хрыстус аб’яўляе ім сваю Боскую сутнасць. Ён — Той, Хто Ёсць, абсалютнае Быццё, Пераможца хаосу. Там, дзе гучыць імя Бога, рассейваецца любая цемра і знікае любы страх.
І вось тут на авансцэну выходзіць Пётр — чалавек палкага, імпульсіўнага тэмпераменту, які часта апярэджвае падзеі сваімі словамі. Рэакцыя апостала ўнікальная, бо ён кажа Яму ў адказ: «Пане, калі гэта Ты, загадай мне ісці да Цябе па вадзе» (Мц 14, 28). Пётр не просіць Езуса спыніць буру або імгненна перанесці іх на бераг. Ён жадае стаць суўдзельнікам нематэрыяльнага, Божага спосабу існавання. Ён хоча пераадолець законы прыроды праз паслухмянасць слову Збаўцы. Езус адказвае лаканічна: «Ідзі» (Мц 14, 29). Гэтае адзінае слова ўтрымлівае ў сабе стваральную сілу, здольную трымаць чалавека над безданню.
Дзеянне, якое адбываецца далей, уражвае сваёй смеласцю: выйшаўшы з чоўна, Пётр пачаў ісці па вадзе і падышоў да Езуса (пар. Мц 14, 29). Апостал пераступае мяжу бяспекі. Пакінуць лодку сярод буры — гэта акт радыкальнай, амаль вар’яцкай веры. Вада не стала цвёрдай, як камень; яна працягвала быць вадой. Тое, што трымала Пятра, было не фізічнай уласцівасцю матэрыі, а яго позірк, скіраваны выключна на аблічча Хрыста, і шчырае сэрца, якое абапіралася на Божае абяцанне. Пакуль Пётр глядзіць на Езуса, немагчымае становіцца рэальнасцю.
Але наратыў робіць рэзкі паварот, адкрываючы ўсю далікатнасць чалавечай прыроды. Святы тэкст кажа, што Пётр, убачыўшы моцны вецер, спалохаўся і, пачаўшы тануць, паклікаў на дапамогу (пар. Мц 14, 30). Што змянілася? Бура не стала мацнейшай, хвалі не сталі вышэйшымі. Змяніўся кірунак позірку вучня. Ён адвёў вочы ад Езуса і пачаў глядзець на абставіны, на небяспеку, на аб’ектыўную фізічную рэальнасць. У той самы момант, калі чалавечы страх і зямная логіка («я ж цяжкі, я павінен тануць») выцеснілі давер да Бога, ласка перастала дзейнічаць, і закон прыцягнення вярнуў свае правы. Сумненне становіцца свінцом, які цягне на дно.
У гэты крытычны момант Пётр не спрабуе плыць сам, не ўспамінае свой багаты вопыт рыбака. Ён выдае крык абсалютнай бездапаможнасці: «Пане, ратуй мяне!» (Мц 14, 30). Гэта мадэль дасканалай малітвы. Яна кароткая, пазбаўленая ўсялякай рыторыкі, але напоўненая абсалютным разуменнем таго, што збаўленне можа прыйсці толькі звонку, толькі ад Бога.
Рэакцыя Збаўцы імгненная і дзейсная. Пісанне сведчыць, што Езус адразу ж працягнуў руку і схапіў яго (пар. Мц 14, 31). Хрыстус не чытае натацый чалавеку, які гіне. Ён спачатку ратуе яго. Толькі калі Пётр ужо ў бяспецы, калі ён адчувае моцны поціск Божай рукі, гучыць пытанне, якое адкрывае сапраўдную прычыну падзення: «Малаверны, чаму засумняваўся ты?» (Мц 14, 31).
У гэтых словах схаваны глыбокі лінгвістычны і багаслоўскі скарб. Ужытае ў евангельскім урыўку слова «малаверны» (грэц. ὀλιγόπιστε) літаральна азначае чалавека малой веры. А слова «засумняваўся» (грэц. ἐδίστασας) паходзіць ад кораня, які літаральна азначае «стаяць на двух шляхах», быць раздвоеным. Сумненне ў біблейскім разуменні — гэта не проста інтэлектуальны скептыцызм або недахоп доказаў. Гэта стан раздвоенага сэрца, калі чалавек адначасова хоча давяраць Богу і ў той жа час баіцца свету, калі ён спрабуе абапірацца і на ласку, і на ўласны кантроль над сітуацыяй. Такое двайное становішча немагчымае перад абліччам стыхіі. Езус заклікае да цэласнасці сэрца, да непадзельнай прыналежнасці Богу.
Фінал гэтай драмы прыносіць глыбокае суцішэнне: «Калі ўвайшлі яны ў човен, вецер сціх» (Мц 14, 32). Спакой наступае не тады, калі Пётр пачынае верыць у свае сілы, а тады, калі Хрыстус фізічна ўваходзіць у прастору іх жыцця, у іх човен. Без прысутнасці Езуса Касцёл і жыццё кожнага хрысціяніна застаюцца толькі хісткай лодкай сярод варожага гістарычнага мора. Але разам з Ім гэтае месца становіцца самым бяспечным прытулкам у сусвеце.
Гэтая падзея цалкам трансфармуе свядомасць вучняў. Наратыў завяршаецца ўрачыстым актам вызнання веры, калі тыя, хто быў у чоўне, пакланіліся Яму і сказалі: «Ты сапраўды Сын Божы!» (Мц 14, 33). Гэта першы раз у Евангеллі ад Мацвея, калі вучні адкрыта і калектыўна вызнаюць Боскую годнасць Езуса. Шторм, цемра, страх і нават падзенне Пятра сталі тым інструментам, які Бог выкарыстаў для ачышчэння і паглыблення іх веры. Яны перасталі бачыць у Хрысце палітычнага лідара ці проста цудатворцу. Яны ўбачылі ў Ім Валадара Сусвету.
Сёння, углядаючыся ў гэты евангельскі тэкст, кожны з нас можа пазнаць самога сябе. Нашае жыццё поўнае штормаў, а сучасны свет часта нагадвае раз’юшанае мора непаразуменняў, страхаў і маральнага рэлятывізму. Вецер секулярызму і хвалі роспачы б’юцца аб лодку нашага асабістага і парафіяльнага жыцця. Бываюць перыяды, калі нам здаецца, што мы перажываем уласную «чацвёртую варту ночы» — калі сілы вычарпаныя, а Пан маўчыць. Але Евангелле запэўнівае нас, што Ён ніколі не пакідае нас. Ён ідзе да нас па хвалях нашых праблем і страхаў.
Няхай жа словы Хрыста аб тым, каб мы былі адважнымі і не баяліся (пар. Мц 14, 27), стануць фундаментам нашай штодзённасці. Не будзем баяцца рабіць крокі веры насустрач невядомаму, трымаючы позірк на Яго абліччы. А калі нашае сэрца пачне хістацца і раздвойвацца, калі мы пачнём тануць пад цяжарам уласных грахоў і слабасцяў, няхай наша малітва будзе такой жа шчырай, як у святога Пятра: «Пане, ратуй мяне!» (Мц 14, 30). І можам быць упэўненымі: Яго моцная рука ўжо працягнутая да нас, каб выцягнуць з бездані, супакоіць нашыя жыццёвыя буры і прывесці да бяспечнай прыстані Валадарства Божага.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч