[1]Евангелле: Мц 21, 33–43
У той час: Езус сказаў першасвятарам і старэйшынам народа: Паслухайце іншую прыпавесць: Быў адзін гаспадар дому, які пасадзіў вінаграднік, абнёс яго агароджаю, вычасаў у ім давіла, пабудаваў вежу і, аддаўшы яго вінаградарам, адышоў. Калі ж наблізіўся час збіраць ураджай, ён паслаў слугаў сваіх да вінаградараў, каб забраць плады свае. А вінаградары, схапіўшы слугаў ягоных, аднаго пабілі, другога забілі, а іншага закідалі камянямі. Ён зноў паслаў яшчэ больш слугаў, і з імі ўчынілі тое самае. Урэшце ён паслаў да іх свайго сына, кажучы: Пасаромеюцца сына майго. Але вінаградары, убачыўшы сына ягонага, сказалі адзін аднаму: Гэта спадкаемца. Хадземце, заб’ём яго і завалодаем спадчынай ягонай. І, схапіўшы яго, выкінулі з вінаградніку і забілі. Калі ж прыйдзе гаспадар вінаградніку, што зробіць ён з гэтымі вінаградарамі? Кажуць Яму: Злодзеяў гэтых пакарае ліхою смерцю, а вінаграднік аддасць іншым вінаградарам, якія будуць аддаваць яму плады ў адпаведны час. Езус кажа ім: Няўжо ж вы ніколі не чыталі ў Пісаннях: Той камень, які адкінулі будаўнікі, стаўся галавою вугла; праз Пана гэта сталася і дзіўнае ў вачах нашых. Таму кажу вам, што адымецца ў вас Валадарства Божае і дадзена будзе народу, які прынясе плады яго.
Ерузалемская святыня ў апошнія дні перад Пасхай гула, як патрывожаны вулей. Толькі што Езус выгнаў адтуль мянял і гандляроў, і цяпер першасвятары заступаюць Яму дарогу, дапытваючыся, якой уладай Ён усё гэта робіць (пар. Мц 21, 23). Замест спрэчкі пра паўнамоцтвы Настаўнік расказвае гісторыю, знаёмую кожнаму слухачу з дзяцінства. Яшчэ прарок Ісая спяваў песню пра сябра, які на ўрадлівым узгорку выбраў з зямлі каменне, пасадзіў адборную лазу і чакаў салодкіх гронак, а сабраў дзічку (пар. Іс 5, 1–7). Тая песня заканчвалася словамі, што сёння вяртаюцца ў псальме: «Вінаграднік Пана — гэта дом Ізраэля». Старая мелодыя гучыць зноў, але Хрыстус дапісвае да яе новы, страшны куплет: даўжнікі не толькі не аддаюць плёну, але падымаюць руку на сына. Пад ценем храмавых калон Езус, па сутнасці, апавядае пра тое, што праз некалькі дзён здарыцца з Ім самім за гарадскімі сценамі.
Гаспадар з прыпавесці нічога не робіць абы-як. Агароджа, давіла, вежа былі ў Палестыне клопатам таго, хто збіраўся трымацца сваёй зямлі доўга і ўпарта. Слова «вінаграднік» (грэц. ἀμπελών) адразу пераносіла слухачоў да прарочага «вінаградніка» (гбр. kerem), пад вобразам якога Ізраэль спрадвеку бачыў самога сябе. Старажытныя тлумачальнікі ўгледзелі ў агароджы Закон, што аберагаў народ ад паганскага ідалапаклонства, у давіле — ахвярнік, дзе праліваўся сок ахвяр, а ў вежы — святыню, адкуль Бог пазіраў на сваіх выбраных. Кожная дэталь сведчыць пра адно: Пан не пакінуў арандатарам ніякага апраўдання. Вуснамі Ісаі Ён пытаўся, што яшчэ трэба было зрабіць для вінаградніка, чаго Ён не зрабіў (пар. Іс 5, 4), і пытанне засталося без адказу.
Затым гаспадар вырушае ў дарогу. Адсутнасць уладальніка не азначае абыякавасці: менавіта яна робіць магчымай свабоду, без якой не бывае ні вернасці, ні любові. Бог не стаіць над чалавекам з бізуном наглядчыка, а давярае справу і чакае. Так бацькі, выправіўшы дарослага сына ў самастойнае жыццё, не дыктуюць кожнага кроку, але штовечар паглядаюць на тэлефон, спадзеючыся на кароткі званок. Пан таксама пакідае нам прастору, у якой можна адказаць удзячнасцю, а можна паступова забыцца, чыё ўсё гэта.
Вінаградары (грэц. γεωργοί) — не рабы і не прыгонныя, а арандатары, людзі з правамі і абавязкамі. Бяда пачынаецца тады, калі давер яны пачынаюць лічыць уласнасцю. Гэтая спакуса старэйшая за Ерузалем: з яе ў Эдэме пачаўся грэх, калі чалавек захацеў распараджацца дарам, забыўшыся на Дарыцеля. Спакуса жыве і цяпер, прычым не толькі ў палацах. Яе можна сустрэць у парафіі, дзе нехта гадамі вядзе хор і ўжо не пускае туды новых галасоў, бо «гэта мой хор»; у сям’і, дзе бацькі вырашаюць за дзіця, кім яму быць, нібы яно іх набытак; у сэрцы, якое ўласны талент лічыць выключна сваёй заслугай. Вінаграднік ад гэтага не перастае быць Божым, але працаўнікі страчваюць саміх сябе.
Калі надыходзіць пара ўраджаю, пачынаецца ланцуг гвалту: аднаго пабілі, другога забілі, трэцяга закідалі камянямі (пар. Мц 21, 35). Святое Пісанне захавала імёны тых, хто прайшоў гэтым шляхам. Ерамію апусцілі ў яму з багнай (пар. Ер 38, 6), Захарыю закідалі камянямі на двары святыні (пар. 2 Кр 24, 20–21). Людскі розум падказвае, што пасля першай жа крыві трэба спыніць перамовы. Пан робіць адваротнае і пасылае яшчэ больш слугаў. Такая цярплівасць здаецца неразважлівай, але ў ёй адкрываецца прырода міласэрнасці, якая не вядзе рахунку крыўдам і не мерае давер колькасцю здрад. Колькі разоў праз голас сумлення, праз чужое слова, праз нечаканую хваробу ці сустрэчу Бог стукаўся і ў нашу браму, а мы адпраўлялі Яго пасланцоў з пустымі рукамі?
Апошні крок гаспадара на першы погляд падаецца наіўным. Пасылаючы сына, ён кажа: «Пасаромеюцца сына майго» (Мц 21, 37). Ужытае тут слова «пасаромеюцца» (грэц. ἐντραπήσονται) азначае глыбокую пашану, ад якой чалавек адступае і апускае вочы. Бог разлічвае не на страх, а на сумленне. Сын прыходзіць без войска і без пагроз, і ў гэтай безабароннасці хаваецца ўся Яго сіла. Вінаградары разважаюць хутка і цвяроза: «Гэта спадкаемца. Хадземце, заб’ём яго і завалодаем спадчынай ягонай» (Мц 21, 38). «Спадкаемца» (грэц. κληρονόμος) ім добра вядомы, і менавіта таму яго забіваюць. Найцяжэйшы грэх нараджаецца не з няведання, а з халоднага разліку, які шэпча, што без Бога спадчына дастанецца хутчэй.
Евангеліст адзначае дэталь, якую лёгка прапусціць: сына спачатку выкінулі з вінаградніка, а толькі потым забілі (пар. Мц 21, 39). У Марка гэты парадак адваротны (пар. Мк 12, 8), але Мацвей, пішучы для хрысціянаў з габрэяў, памятаў, дзе памёр Езус. Галгота ляжала за гарадскімі сценамі, і Пасланне да Габрэяў нагадвае, што Езус пацярпеў па-за брамай, каб асвяціць народ уласнай крывёю (пар. Гбр 13, 12). Тыя, хто слухаў прыпавесць у святыні, яшчэ не разумелі, што чуюць апісанне Вялікай пятніцы. Адкінуты і вынесены за межы святога горада, як нешта нячыстае, Сын менавіта там, сярод пустых камянёў, здзейсніць справу, дзеля якой прыйшоў.
Але прыпавесць не заканчваецца магілай. Хрыстус пераходзіць ад вобраза вінаградніка да вобраза будоўлі і нагадвае псальм, які спявалі пілігрымы, уваходзячы ў святыню: «Той камень, які адкінулі будаўнікі, стаўся галавою вугла» (Мц 21, 42; пар. Пс 118 (117), 22). Па-габрэйску «сын» (гбр. bēn) і «камень» (гбр. ’eben) гучаць амаль аднолькава, і ўважлівы слухач улоўліваў гэтую сугучнасць. «Галава вугла» (грэц. κεφαλὴν γωνίας) — камень, што злучае дзве сцяны і трымае на сабе ўвесь будынак. Тое, што людзі выкінулі як непрыдатнае, Бог кладзе ў падмурак. Уваскрасенне не адмяняе крыжа, а адкрывае яго сапраўдны сэнс, і таму Касцёл з удзячнасцю паўтарае: «праз Пана гэта сталася і дзіўнае ў вачах нашых» (Мц 21, 42).
Самае нечаканае ў гэтай сцэне тое, што прысуд вінаградарам выносяць самі слухачы. Першасвятары адказваюць імгненна і жорстка: злачынцаў пакараць, а вінаграднік перадаць іншым (пар. Мц 21, 41). Не заўважыўшы, яны асудзілі саміх сябе, як некалі Давід, што гнеўна патрабаваў кары для багацея з прыпавесці Натана і пачуў ад прарока, што гэты чалавек — ён сам (пар. 2 Сам 12, 7). «Народ» (грэц. ἔθνος), якому будзе дадзена Валадарства Божае, не азначае іншай нацыі. Божыя дары і пакліканне неадменныя (пар. Рым 11, 29), і Касцёл не выцясняе Ізраэля, а прышчэплены да таго самага кораня (пар. Рым 11, 17–18). Новы народ пазнаецца не па крыві і не па мове, а па пладах (грэц. καρπούς), якія ён прыносіць.
Ураджай, якога чакае Пан, Ісая назваў прама: справядлівасць і праўда (пар. Іс 5, 7). У прарочай песні гучыць горкая гульня слоў: Бог чакаў суда (гбр. mišpāṭ), а ўбачыў праліццё крыві (гбр. מִשְׂפָּח (miśpāḥ), спадзяваўся на справядлівасць (гбр. ṣədāqâ), а пачуў крык (гбр. ṣə‘āqâ). Сапраўдны плён — не колькасць набажэнстваў і не таўшчыня малітоўніка, а настаўнік, які сумленна ацэньвае слабага вучня; прадавец, які не падманвае на вагах; муж, які пасля цяжкага дня ўсё ж знаходзіць цярплівасць для дзяцей. Апостал у сённяшнім другім чытанні пералічвае, пра што варта думаць: пра праўдзівае, чыстае, справядлівае (пар. Флп 4, 8). З такіх простых гронак і выціскаецца віно, якое Бог прымае на алтары.
Евангелле ў сённяшні дзень ставіць кожнага з нас у шэраг вінаградараў. Жыццё, сям’я, парафія, зямля, на якой мы жывём, і нават мова, якой молімся, — гэта вінаграднік, даручаны на час. Пан не патрабуе немагчымага, Ён чакае толькі, каб мы памяталі, чыё ўсё гэта, і не зачынялі брамы перад Яго пасланцамі. Пакуль б’ецца сэрца, гаспадар працягвае пасылаць слугаў: у кожнай споведзі, у кожнай Імшы, у кожным чалавеку, які просіць дапамогі. А калі прыходзіць Сын, Ён не патрабуе даніны пад пагрозай, а сам становіцца нашым плёнам, хлебам і віном на алтары. Хто прымае Яго як камень, на якім трымаецца дом, той ужо не баіцца страціць спадчыну, бо атрымлівае яе ў дар.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч