[1]Евангелле Мц 20, 1–16а
У той час: Езус расказаў сваім вучням гэтую прыпавесць: Валадарства Нябеснае падобнае да гаспадара дому, які выйшаў на світанні наняць работнікаў у вінаграднік свой. Дамовіўшыся з работнікамі па дынару за дзень, ён паслаў іх у вінаграднік свой.
Пасля ён выйшаў каля трэцяй гадзіны і, убачыўшы іншых, якія стаялі на рынку без працы, cказаў ім: Ідзіце і вы ў вінаграднік мой, і я справядліва заплачу вам. Яны пайшлі. Зноў выйшаўшы каля шостай і дзевятай гадзіны, зрабіў тое самае.
Выйшаўшы каля адзінаццатай гадзіны, ён знайшоў іншых, якія стаялі без працы, і сказаў ім: Чаму вы стаіце тут цэлы дзень без працы? Яны сказалі яму: Нас ніхто не наняў. Ён кажа ім: Ідзіце і вы ў вінаграднік.
Калі ж настаў вечар, гаспадар вінаградніку сказаў свайму эканому: Пакліч работнікаў і заплаці, пачаўшы з апошніх да першых. I тыя, хто прыйшоў каля адзінаццатай гадзіны, атрымалі па дынары. Тыя, што прыйшлі першымі, думалі, што атрымаюць больш, але яны таксама атрымалі па дынары.
Узяўшы, яны пачалі наракаць на гаспадара дому, кажучы: Гэтыя апошнія працавалі адну гадзіну, і ты зраўняў іх з намі, якія перанеслі цяжкі дзень і спёку. У адказ ён сказаў аднаму з іх: Дружа, я не крыўджу цябе. Хіба не аб дынары ты дамаўляўся са мною? Вазьмі сваё і ідзі. Я ж хачу даць гэтаму апошняму так, як і табе. Ці ж не дазволена мне рабіць са сваім тое, што хачу? Ці вока тваё зайздросціць, што я добры? Гэтак апошнія будуць першымі, а першыя – апошнімі.
Кожны чалавек, які ўважліва ўзіраецца ў таямніцу свайго жыцця і спрабуе асэнсаваць свае адносіны з Творцам, непазбежна сутыкаецца з уласнай глыбокай схільнасцю вымяраць рэчаіснасць катэгорыямі заслуг, вартасці і прапарцыянальнай узнагароды. Укаранёная ў нашай свядомасці свецкая логіка строгага гандлю вельмі часта становіцца той небяспечнай прызмай, праз якую мы глядзім на духоўнае жыццё, ператвараючы жывую веру ў сухі юрыдычны кантракт з Богам. Мы падсвядома чакаем, што нашы духоўныя намаганні, малітвы, пакуты і добрыя ўчынкі павінны аўтаматычна гарантаваць нам асаблівыя прывілеі перад абліччам Пана і вылучаць нас сярод іншых людзей.
Аднак слова Пана няўмольна разбурае гэтыя цесныя рамкі чалавечай бухгалтэрыі, адкрываючы перад намі зусім іншую перспектыву — перспектыву неспасцігальнай, радыкальнай і цалкам немерытакратычнай ласкі. Уваходзячы ў прастору Божага мыслення, мы сутыкаемся з рэчаіснасцю, дзе на месца халоднага разліку прыходзіць невымерная шчодрасць, а ўсталяваныя намі межы зямной справядлівасці нішчацца перад абліччам бязмежнай міласэрнасці нашага Збаўцы.
Выхад гаспадара на світанні у сённяшнім Евангеллі малюе перад намі аблічча нястомнага Бога, які ніколі не перастае шукаць чалавека. Слова «гаспадар» (грэц. οἰκοδεσπότης), ужытае ў евангельскім урыўку, азначае ўладара дому, добрага і клапатлівага кіраўніка, які шчыра дбае пра свой маёнтак і ўсіх сваіх людзей. Ён не сядзіць у велічным спакоі, чакаючы, пакуль працаўнікі самі прыйдуць да Яго з просьбай аб працы, але сам праяўляе дзіўную ініцыятыву, выходзячы на плошчу — месца штодзённага клопату, гоману і няпэўнасці чалавечага лёсу. «Вінаграднік» (грэц. ἀμπελών) жа ў біблейскай і прафетычнай традыцыі заўсёды з’яўлялася велічным сімвалам выбранага народа і месцам асаблівай прысутнасці Пана, а цяпер становіцца жывым вобразам Валадарства Божага і ўсяго Касцёла. Касцёл з’яўляецца нівай, або раллёй Божай, на якой Нябесны Земляроб пасадзіў адборны вінаграднік. Праца ў ім — гэта не цяжкі, прыгнятальны прымус рабоў, а высакароднае запрашэнне да ўдзелу ў вялікай і радаснай справе збаўлення, дзе кожны чалавек становіцца супрацоўнікам самога Творцы.
Дамовіўшыся з першымі работнікамі пра «дынар» (грэц. δηνάριον) за дзень, гэты ўладар усталёўвае выразны і справядлівы дагавор з тымі, каго паклікаў спачатку, ствараючы з іх новы Божы народ.
Слова «дынар», ужытае ў евангельскім урыўку, у эканоміцы Рымскай імперыі першага стагоддзя азначала асноўную сярэбраную манету, якая выконвала функцыю ўніверсальнага стандарту штодзённай аплаты. Адзін дынар быў агульнапрынятай дзённай платай для некваліфікаванага працаўніка ці радавога рымскага легіянера. Купляздольнасць гэтай манеты была такой, што яе якраз хапала, каб забяспечыць базавы пражытак адной сям’і на адзін дзень — набыць пшаніцу, алей і аплаціць самыя неабходныя патрэбы. Адсутнасць працы хаця б адзін дзень азначала рэальную пагрозу голаду, таму дынар выступаў сапраўдным сімвалам фізічнага выжывання.
Натоўп, які слухаў Езуса, ідэальна разумеў жыццёвую каштоўнасць гэтай манеты і тую зямную справядлівасць, якая за ёй стаяла: чалавек адпрацаваў увесь дзень — ён павінен атрымаць дакладны сродак для існавання. Аднак у духоўным вымярэнні гэтая манета становіцца надзвычай глыбокім сімвалам, які азначае паўнату збаўлення, само вечнае жыццё і бясконцае сузіранне Бога. Божую ласку па сваёй прыродзе немагчыма падзяліць на часткі, разарваць або выдаць нейкім дробам у залежнасці ад адпрацаваных гадзін або выкананай нормы. Шчодрая выплата такога ж дынара апошнім працаўнікам рашуча ламае зямную эканоміку, дэманструючы, што міласэрнасць Пана не падпарадкоўваецца сухім прапарцыянальным падлікам, бо збаўленне даецца заўсёды цалкам, ва ўсёй сваёй неабсяжнасці. Тыя, хто адгукнуўся на гэтае пакліканне самай раніцай, уяўляюць сабой людзей, якія з дзяцінства ці з самага пачатку свайго ўсвядомленага жыцця крочаць шляхам веры, спазнаючы і вялікую радасць супакою, і нясцерпны цяжар штодзённага хрысціянскага сведчання сярод спакус гэтага свету.
На працягу ўсяго спякотнага дня гаспадар зноў і зноў вяртаецца на рынак, не зважаючы на ўласную стомленасць і пякучае сонца. Ён кліча каля трэцяй, шостай, дзявятай і, нарэшце, каля адзінаццатай гадзіны, шукаючы ўсё новых і новых працаўнікоў для сваёй святой нівы. У гэтых розных гадзінах багатая духоўная спадчына бачыць не толькі вялікія гістарычныя эпохі, на працягу якіх Бог звяртаўся да чалавецтва праз патрыярхаў і прарокаў, але і розныя этапы асабістага чалавечага жыцця: бесклапотнае дзяцінства, палкі юнацкі ўзрост, разважлівую сталасць і нават глыбокую, кволую старасць. Пан ніколі не спыняе свайго настойлівага пошуку, Ён заўсёды гатовы запрасіць чалавека да працы ў сваім вінаградніку нават тады, калі жыццёвы дзень ужо няўмольна хіліцца да цёмнага заходу і здаецца, што ўсе магчымасці назаўсёды страчаны. Пакліканне да святасці гучыць пастаянна, і кожны момант нашага зямнога існавання з’яўляецца самым спрыяльным часам для таго, каб шчыра і з даверам адказаць на гэтую неспасцігальную Божую любоў.
Пытанне, якое гаспадар з болем задае тым, хто стаіць на плошчы ў адзінаццатую гадзіну: «Чаму вы стаіце тут цэлы дзень без працы?» (Мц 20, 6), прасякнута глыбокім і шчырым сумам Творцы па сваім стварэнні. Іх горкі адказ пра тое, што іх ніхто не наняў, раскрывае перад намі сапраўдную трагедыю чалавека, які так і не знайшоў сапраўднага сэнсу свайго існавання, чыё жыццё праходзіць у шэрай марнасці, спажывецтве і татальнай духоўнай пустэчы.
Слова «бяздзейныя» (грэц. ἀργούς) азначае не проста фізічную ляноту, а глыбокі экзістэнцыяльны параліч, знаходжанне па-за Божым планам любові і марнаванне свайго каштоўнага часу на ілюзіі. Запрашаючы гэтых забытых усімі людзей у свой вінаграднік амаль перад самым заканчэннем дня, гаспадар літаральна ратуе іх ад бессэнсоўнасці, даючы нечаканую магчымасць нават у апошні момант стаць важнай часткай чагосьці велічнага і сапраўды вечнага.
Калі ж надыходзіць вечар, які ў біблейскай сімволіцы непарыўна звязаны з канцом часоў, момантам смерці або канчатковай сустрэчы з Усемагутным, пачынаецца незвычайны разлік. Распараджэнне эканому заплаціць усім, пачаўшы з апошніх да першых, рашуча ламае ўсе вядомыя чалавечыя правілы камерцыі і строгай эканомікі, выклікаючы шок і неразуменне ў слухачоў. Тыя, хто мужна нёс цяжар усяго доўгага дня і пакутаваў ад спёкі, натуральна чакаюць большага, кіруючыся выключна зямной логікай заслугі і ўласнай годнасці. Іх гучнае нараканне — гэта яскравая праява нашай параненай грахом эгаістычнай прыроды, якая часта не здольная змірыцца з тым, што нехта іншы, магчыма менш варты ў нашых вачах, можа атрымаць такі ж самы дар збаўлення без папярэдніх доўгіх выпрабаванняў. Яны непрыкметна ператвараюць сваю святую працу для гаспадара з вялікага прывілею ў цяжкі, ненавісны абавязак, пачынаючы параўноўваць сябе з іншымі, што немінуча вядзе да крыўды, асуджэння і жорсткай незадаволенасці сваім лёсам.
Звяртаючыся да аднаго з найбольш незадаволеных і абураных працаўнікоў, гаспадар лагодна, але з годнасцю ўжывае слова «дружа» (грэц. ἑταῖρε). У кантэксце Евангелля паводле Мацвея гэтае спецыфічнае слова вельмі часта гучыць зусім не як прыкмета цёплай блізкасці, а хутчэй як мяккі, але надзвычай строгі дакор чалавеку, які ўнутрана аддаліўся ад духу любові і зусім не разумее добрых намераў свайго суразмоўцы, падобна як гэта было сказана госцю без вясельнага адзення або Юду ў Аліўным садзе. Бог спрабуе дастукацца да зачарсцвелага сэрца, якое зачынілася ў клетцы ўласных падлікаў і прэтэнзій. Чалавек, які служыць Богу толькі дзеля ўзнагароды, насамрэч застаецца духоўным рабам, нягледзячы на ўсе свае бачныя намаганні, шматлікія малітвы і выкананыя рэлігійныя практыкі. Ён знаходзіцца ў вінаградніку фізічна, але яго сэрца застаецца бясконца далёка ад пачуццяў самога гаспадара.
Далей уладар вінаградніка ставіць вельмі важнае і пранізлівае пытанне, якое павінна ўзрушыць сумленне кожнага з нас: ці не дазволена яму рабіць са сваім тое, што ён жадае, і ці вока чалавека зайздросціць таму, што ён такі добры. Выраз «злое вока», ужыты ў евангельскім урыўку, (грэц. ὀφθαλμὸς πονηρός), што адпавядае старажытнай семіцкай ідыёме «злое вока» (гбр. ra‘‘ayin)), азначае не проста нейкую мімалётную зайздрасць, а ўкаранёную сквапнасць, страшную вузасць сэрца і поўную няздольнасць радавацца дабру, якое сустракае бліжняга. Зайздроснае і злое вока заўсёды скажае рэчаіснасць: яно бачыць крыўду і несправядлівасць менавіта там, дзе наспраўды дзейнічае чыстая, абсалютная Божая міласэрнасць і «дабрыня» (грэц. ἀγαθός). Гэта цяжкая хвароба душы, якая не дазваляе ўбачыць у іншым чалавеку брата, а бачыць толькі канкурэнта на ніве Божай ласкі, ператвараючы супольнасць Касцёла ў поле эгаістычнай барацьбы.
Развіццё гэтай думкі прыводзіць нас да надзвычай важнай глыбокай праўды: Божая справядлівасць ніколі не супярэчыць Яго міласэрнасці, бо яна па сваёй сутнасці і ёсць найвышэйшая міласэрнасць, якая пераўзыходзіць усе чалавечыя катэгорыі. Пан не ашуквае нікога з тых, хто шчыра працаваў ад самай раніцы, Ён дае ім дакладна тое, што абяцаў яшчэ на пачатку — вечнае жыццё, радасць супакою і магчымасць прымаць Эўхарыстыю, якая яднае нас з Ім у святой камуніі. Але Ён катэгарычна адмаўляецца дзейнічаць у вузкіх рамках нашай абмежаванай чалавечай бухгалтарскай кнігі, якая жорстка патрабуе эквівалентнага абмену.
Бог зусім не вылічвае адпрацаваныя гадзіны, Ён глядзіць прама ў сэрца і жадае шчодра адарыць кожнага, нават самага вялікага грэшніка, які навярнуўся ў апошняе імгненне, паўнатой свайго збаўлення. Калі мы пачынаем жорстка патрабаваць ад Бога адпаведнай платы за нашы добрыя ўчынкі, мы імгненна губляем саму цудоўную сутнасць сыноўніх адносін, ператвараючыся са спадчыннікаў Валадарства Божага ў звычайных наёмнікаў.
Парадокс, якім Хрыстус завяршае сваё разважанне, запэўніваючы сваіх слухачоў, што апошнія будуць першымі, а першыя — апошнімі, ні ў якім разе не з’яўляецца жорсткай пагрозай для адданых вернікаў з вялікім стажам хрысціянскага жыцця. Гэта глыбокае і поўнае бацькоўскай любові папярэджанне супраць згубнай духоўнай пыхі, рэлігійнага снабізму і самазадаволенасці. Тыя, хто ўпэўнена лічыць сябе беспярэчна «першымі» дзякуючы сваёй праведнасці, абазнанасці ў навуцы веры і доўгім гадам знаходжання ў лоне Касцёла, могуць раптоўна апынуцца «апошнімі» ў любові, калі іх сэрца будзе атручана халоднай зайздрасцю і няздольнасцю прыняць слабага чалавека, які толькі робіць першыя нясмелыя крокі да Бога.
Сапраўдная веліч у Валадарстве Божым вымяраецца не колькасцю адпрацаванага часу і не спісам заслуг, а выключна здольнасцю ўдзячна і пакорна прымаць невымерную ласку, шчыра радуючыся таму факту, што міласэрны Збаўца нястомна працягвае свае прабітыя рукі да кожнага пакінутага.
Евангелле ў сённяшні дзень заклікае кожнага з нас назаўсёды скінуць з сябе прыгнятальны цяжар пастаянных падлікаў і раўнівых параўнанняў, якія так часта пазбаўляюць нас сапраўднай духоўнай радасці і ўнутранага супакою. Яно ласкава запрашае нас паглядзець на сваё жыццё не як на выкананне нейкага складанага і цяжкага кантракту з усемагутным Богам, а як на неацэнны, цудоўны прывілей быць асабіста запрошанымі самім Творцам у Яго вінаграднік, каб стаць удзельнікамі Яго справы. Незалежна ад таго, калі менавіта мы пачулі Яго ціхі голас — у яснай ранішняй зары нашага юнацтва, у віры сталага жыцця ці ўжо ў глыбокіх прыцемках жыццёвага вечара, — узнагарода для ўсіх застаецца адной і той жа: гэта сам Бог, паўната Яго айцоўскай любові і бясконцае жыццё вечнае.
Няхай жа наша вока заўсёды будзе чыстым, а сэрца неабсяжна шырокім, каб мы маглі без найменшага ценю зайздрасці праслаўляць Пана за Яго бязмежную дабрыню, шчыра радуючыся кожнаму чалавеку, які знаходзіць свой шлях да збаўлення і становіцца плячо ў плячо побач з намі на святой ніве Валадарства Божага.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч