[1]Евангелле Мц 18, 21–35
У той час: Пётр падышоў да Езуса і сказаў Яму: Пане, калі мой брат будзе грашыць супраць мяне, колькі разоў я павінен прабачаць яму? Ці аж сем разоў? Езус адказвае яму: Не кажу табе, што аж сем разоў, але ажно семдзесят сем разоў.
Таму Валадарства Нябеснае падобнае да караля, які захацеў разлічыцца са сваімі слугамі. Калі ён пачаў разлічвацца, прывялі да яго аднаго, які вінен быў яму дзесяць тысячаў талантаў. Паколькі той не меў чым заплаціць, то гаспадар загадаў прадаць яго і жонку, і дзяцей, і ўсё, што ён меў, і заплаціць. Тады, упаўшы, слуга кланяўся перад ім і казаў: Будзь велікадушны да мяне, і ўсё табе аддам. Гаспадар, злітаваўшыся над гэтым слугою, адпусціў яго і дараваў яму доўг. А калі гэты слуга выйшаў, знайшоў аднаго з сабратоў сваіх, які вінен быў яму сто дынараў, і, схапіўшы яго, душыў, кажучы: Аддай мне, што вінен. Тады сабрат яго ўпаў да ног ягоных і маліў яго, кажучы: Будзь велікадушны да мяне, і аддам табе. Але той не захацеў, а пайшоў і пасадзіў яго ў вязніцу, пакуль не аддасць доўгу.
Сабраты яго, убачыўшы, што здарылася, засмуціліся і, прыйшоўшы, расказалі гаспадару свайму ўсё, што cталася. Тады гаспадар ягоны паклікаў яго і сказаў: Нягодны слуга! Увесь твой доўг я дараваў табе, таму што ты папрасіў мяне; ці ж не належала і табе змілавацца над сабратам тваім, як і я змілаваўся над табою? I, разгневаўшыся, гаспадар ягоны аддаў яго мучыцелям, пакуль не верне яму ўсяго доўгу. Так і Айцец Мой Нябесны зробіць вам, калі кожны з вас ад сэрца вашага не даруе брату свайму.
У старажытным свеце чалавечая справядлівасць часта разумелася як строгая сувымернасць пакарання. Зямная логіка падказвала, што толькі сіла і страх адплаты здольныя ўтрымаць грамадства ад поўнага хаосу. Аднак прыход у свет уцелаўлёнага Збаўцы прыносіць зусім іншую, незямную перспектыву, кардынальна змяняючы логіку чалавечых узаемаадносін і адкрываючы насцеж брамы да неабсяжнай Божай ласкі.
Бог прапануе скалечанаму чалавецтву зусім новы шлях, заснаваны не на дробным матэматычным падліку правін, а на бязмежнай міласэрнасці, якая адна толькі здольная аздаравіць нават самыя глыбокія духоўныя раны і назаўсёды спыніць смяротнае кола нянавісці сярод людзей. Збаўленне, прынесенае на зямлю, не проста вяртае страчаную справядлівасць, але пераўзыходзіць яе, бо праўда Божага Валадарства грунтуецца на любові, якая аддае сябе без астатку.
Глыбока задумваючыся над сутнасцю новых адносін у супольнасці вернікаў, Пётр падыходзіць да Хрыста з пытаннем, якое хвалюе кожнае чалавечае сэрца, параненае здрадай або неразуменнем з боку бліжняга.
Грэцкае слова, якое традыцыйна перакладаецца як «прабачаць» (грэц. ἀφίημι), літаральна азначае «адпускаць», «вызваляць», «дазваляць адысці», што прадугледжвае поўнае скасаванне ўсялякіх прэтэнзій і разрыў кайданоў мінулага. Гэта не проста забыццё факту крыўды, але актыўнае, валявое рашэнне не трымаць іншага чалавека ў закладніках яго ўласнага граху. Апостал, спрабуючы шчыра зразумець межы гэтай новай збаўчай рэчаіснасці, прапануе лічбу сем, якая ў старажытнай габрэйскай традыцыі ўстойліва сімвалізуе паўнату, завершанасць і дасканаласць. Пётр абсалютна ўпэўнены, што праяўляе незвычайную велікадушнасць, бо тагачасная рабіністычная навука строга патрабавала прабачаць свайму крыўдзіцелю толькі тройчы, пасля чаго дазвалялася дзейнічаць паводле справядлівага чалавечага закону. Чалавечы розум заўсёды імкнецца акрэсліць межы, паставіць пэўныя ліміты нават на дабро, каб захаваць пачуццё кантролю і ўласнай бяспекі.
Адказваючы на гэтае шчырае, але абмежаванае зямным мысленнем пытанне, Хрыстус звяртаецца да самых глыбокіх каранёў Святога Пісання, нагадваючы пра змрочныя старонкі кнігі Быцця. Там ганарлівы нашчадак Каіна, жорсткі Ламех, хваліўся сваім жонкам і абяцаў помсціць за кожную драпіну ажно семдзесят сем разоў, ператвараючы гвалт у абсалютны культ смерці. Езус наўпрост і радыкальна пераварочвае гэтую логіку дэструктыўнага граху: там, дзе аслеплены пыхай чалавек усталяваў бязмежную помсту, Сын Божы ўсталёўвае такую ж бязмежную і ўсеабдымную міласэрнасць. Ён не проста павялічвае мяжу цярпення, але цалкам знішчае саму ідэю вядзення рахункаў, паказваючы, што сапраўдная любоў не мае межаў і не захоўвае ў памяці скруткаў старых чалавечых памылак. Менавіта ў гэтым адказе раскрываецца новая эканоміка збаўлення, дзе ласка ліквідуе закон помсты, а на месца агрэсіі прыходзіць ацаляючая сіла прабачэння, здольная адрадзіць да жыцця нават самага безнадзейнага грэшніка.
Трэба выразна зразумець, што хрысціянскае прабачэнне не з’яўляецца нейкім павярхоўным псіхалагічным сродкам для паляпшэння ўласнага эмацыйнага стану, а ўяўляе сабой глыбокі тэалагічны акт свядомага ўдзелу ў Божай прыродзе.
Калі чалавек шчыра, ад усяго сэрца даруе нанесеную яму крыўду, ён самым дасканалым чынам адлюстроўвае ў сабе першапачатковы вобраз Бога (гбр. צֶלֶם אֱלֹהִים), становячыся жывым правадніком і інструментам той збаўчай ласкі, якую сам раней дасведчыў. Міласэрнасць выступае тут не як слабасць, а як вышэйшая форма духоўнай моцы. Кожны акт сапраўднага прабачэння з’яўляецца маленькім цудам уваскрасення, бо ён вырывае як саму ахвяру, так і крыўдзіцеля з-пад улады духоўнай смерці і цемры. Пан чакае ад сваіх паслядоўнікаў не проста знешняга выканання правілаў маралі, але радыкальнай перамены розуму і сэрца, якая дазваляе глядзець на іншых людзей праз прызму крыжа і пралітай на ім Хрыстовай крыві. Пакліканне кожнага хрысціяніна — быць бачным знакам гэтай нябачнай ласкі ў свеце, які прагне справядлівасці, але гіне без літасці.
Каб яшчэ больш даступна і вобразна растлумачыць гэтую фундаментальную праўду, Збаўца расказвае надзвычай магутную прыпавесць пра Валадарства Божае, шчодра выкарыстоўваючы літаратурную гіпербалу, якая павінна была літаральна шакаваць тагачасных слухачоў сваімі каласальнымі маштабамі.
Магутны гаспадар вырашае пачаць разлічвацца са сваімі шматлікімі слугамі, і адразу ж перад ім паўстае чалавек, які вінен неверагодную суму — дзесяць тысячаў талантаў. У антычным свеце талант зусім не быў звычайнай манетай, а з’яўляўся вялікай мерай вагі срэбра ці золата, найвышэйшай грашовай адзінкай таго гістарычнага перыяду. Лічба ў дзесяць тысячаў прадстаўляе сабой мірыяды (грэц. μυρίος), самую вялікую і неабсяжную лічбу, якую ўвогуле мела антычная грэцкая мова для абазначэння таго, што немагчыма нават падлічыць. Гэты астранамічны доўг быў настолькі фантастычным, што значна перавышаў гадавы даход цэлых правінцый тагачаснай Рымскай імперыі, сімвалізуючы абсалютную, татальную немагчымасць грахоўнага чалавека самастойна расплаціцца за свае шматлікія правіны перад Творцам.
Гэта дакладны вобраз нашага стану перад Богам: мы з’яўляемся духоўнымі даўжнікамі, чый доўг немагчыма пакрыць ніякімі чалавечымі намаганнямі, ніякімі добрымі ўчынкамі ці ахвярамі, бо грэх супраць бясконцага Творцы набывае характар бясконцай віны.
Становішча гэтага абяздоленага слугі выглядае надзвычай трагічным і цалкам безнадзейным, бо ён добра разумее, што цяпер назаўсёды страціць абсалютна ўсё: сваю асабістую свабоду, каханую жонку, дзяцей, маёмасць і ўласную чалавечую годнасць. Яго слёзная просьба аб цярпенні, калі ён у роспачы падае ніц перад валадаром і клянецца з часам аддаць усё да апошняга гроша, гучыць неверагодна наіўна і нават абсурдна. Нават калі б гэты няшчасны чалавек нястомна працаваў тысячы гадоў запар без яды і сну, ён фізічна не змог бы вярнуць нават малую частку гэтай каласальнай сумы. Але менавіта ў гэты безнадзейны момант адбываецца нешта сапраўды нечуванае і дзівоснае: гаспадар не проста дае яму нейкую часовую адтэрміноўку, а цалкам і назаўсёды скасоўвае ўвесь гэты жахлівы доўг, назаўжды выкрэсліваючы яго з судовых рахункаў. Святое Пісанне выкарыстоўвае тут асаблівы дзеяслоў, які глыбока апісвае ўнутранае спачуванне, сапраўдную літасць (грэц. σπλαγχνίζομαι), што літаральна перакладаецца як моцны рух у самых глыбінях чалавечага нутра. Гэта яскравы вобраз самой боскай міласэрнасці, якая бясконца пераўзыходзіць усялякую халодную зямную справядлівасць і абмежаваную чалавечую логіку. Бог не проста церпіць нас, Ён глыбока і пяшчотна спачувае нашай мізэрнасці, даруючы вызваленне не як заслужаную ўзнагароду, а як цалкам бясплатны, поўны любові дар сваёй ласкі.
Сапраўдная трагедыя неўдзячнасці пачынаецца менавіта тады, калі гэты самы слуга, які толькі што дасведчыў цуд поўнага вызвалення і атрымаў прабачэнне неабсяжнага доўгу, сустракае на вуліцы аднаго са сваіх простых субратоў. Сума ў сто дынараў, якую яму быў вінен гэты чалавек, хоць і ўяўляла сабой пэўную, рэальную матэрыяльную каштоўнасць, бо адпавядала прыкладна трохмесячнаму заробку звычайнага працаўніка, але ў параўнанні з прабачанымі яму нядаўна мірыядамі талантаў здавалася проста нябачнай пясчынкай на фоне неабсяжнай і велічнай гары. Здавалася б, чалавек, які перажыў такі ўражальны цуд вызвалення са стану рабства і дасведчыў такую незаслужаную літасць валадара, павінен быў бы бегчы па вуліцах і радасна дзяліцца гэтай бязмежнай ласкай з усімі іншымі людзьмі, стаўшы жывым сведкам дабрыні.
Аднак яго акамянелае сэрца засталося халодным, чэрствым і цалкам закрытым на тую самую цудоўную ласку, якую ён сам толькі што з радасцю спажыў. Праблема гэтага чалавека заключалася ў тым, што ён прыняў дар міласэрнасці выключна юрыдычна, знешне, толькі дзеля ўласнага выратавання, але не дазволіў гэтай ласцы пранікнуць унутр, змяніць яго ўласную прыроду і вылечыць яго ад сляпога эгаізму.
Сцэна сустрэчы гэтых двух даўжнікоў шакуе чытача сваёй непрыхаванай, жывёльнай жорсткасцю, бо вызвалены слуга не проста патрабуе хутка аддаць яму законны доўг, але люта хапае свайго сабрата і пачынае бязлітасна яго душыць (грэц. πνίγω), імгненна ператвараючыся з аблашчанага ласкай чалавека ў жорсткага і помслівага крэдытора. Сабрат у вялікім страху падае на калені і даслоўна паўтарае тыя ж самыя шчырыя словы маленні, што гучалі ўсяго некалькі хвілін таму перад вялікім гаспадаром, слёзна просячы аб міласэрнасці і велікадушнасці. Але гэтая шчырая просьба натыкаецца на глухую, непрабівальную сцяну эгаізму, пыхі і жорсткасці, якія цалкам апанавалі душу гэтага чалавека.
Такая свядомая адмова прабачыць зусім невялікую правіну свайму бліжняму пасля таго, як Пан ласкава дараваў нам нашыя невымерныя і страшныя грахі, становіцца ўжо не проста нейкім маральным недахопам дабрыні, а фундаментальным і свядомым адмаўленнем самой унутранай сутнасці хрысціянства. Гэта фактычна здрада таму Валадарству, да якога ўсе мы маем пакліканне, бо абсалютна немагчыма бесклапотна чэрпаць з крыніцы Божай любові і адначасова свядома паіць свайго бліжняга атрутай нянавісці.
Рэакцыя іншых, больш чулых слугаў, якія бачаць на ўласныя вочы гэтую абуральную несправядлівасць і моцна засмучаюцца, дакладна адлюстроўвае рэакцыю ўсёй супольнасці Касцёла на цяжкі грэх аднаго са сваіх членаў, бо кожны, нават схаваны ўчынак неміласэрнасці і жорсткасці балюча раніць усё Містычнае Цела Хрыста. Справядлівы гаспадар слушна называе гэтага слугу нягодным і злосным, таму што ён свядома і груба разарваў залаты ланцуг ласкі; ён прагматычна прыняў міласэрнасць толькі як спажывец, каб выратаваць уласнае жыццё, але катэгарычна адмовіўся стаць яе ахвярным пасярэднікам для іншых людзей.
Важна ўсвядоміць адну надзвычай глыбокую праўду: Бог зусім не адмяняе свайго папярэдняга рашэння з-за нейкай імгненнай прыхамаці або раптоўнай зменлівасці настрою; хутчэй, сам гэты чалавек, упарта адмаўляючыся прабачыць свайму брату, дабравольна выключае сябе з жыватворнай прасторы Божай любові, вяртаючыся ў змрочны свет халоднага разліку і суровага закону, дзе няма ніякага месца для апраўдання грахоў. Хто свядома выбірае жыць паводле бязлітаснай справядлівасці, той у выніку сам будзе суджаны паводле яе строгіх мерак.
Трагічны і страшны фінал гэтай павучальнай гісторыі, калі бязлітасны слуга справядліва трапляе ў рукі суровых мучыцеляў, яскрава і выразна паказвае нам глыбокую духоўную рэальнасць пякельных пакут і жахлівага стану непакаяннага чалавечага сэрца. Адсутнасць шчырага прабачэння сама па сабе з’яўляецца найгоршай турмой і самай цёмнай вязніцай, у якую чалавек цалкам дабравольна і свядома заганяе самога сябе, штодня катуючы сваю неўміручую душу старымі крыўдамі, нянавісцю, гневам і пякучым прагненнем салодкай помсты. Пан Бог заўсёды, у кожны момант нашага жыцця прагне шчодра адарыць нас сваёй бязмежнай міласэрнасці, але нашыя рукі і нашыя сэрцы павінны быць заўсёды шырока адкрытымі, каб мець магчымасць прыняць гэты неацэнны дар. Жорстка закрыты, моцна сціснуты ад злосці кулак нянавісці да свайго бліжняга проста фізічна і духоўна не здольны ўтрымаць тую пяшчотную Божую ласку, якую Хрыстус праз свае святыя раны прапануе кожнаму з нас. Пякельныя мукі — гэта не столькі знешняе пакаранне, колькі натуральны вынік існавання без любові, пякучы боль душы, якая назаўжды схавалася ад Божага святла ў халоднай цемры ўласнага эгаізму.
Менавіта таму ў штодзённай малітве, якую з вялікай любоўю пакінуў нам сам Збаўца, мы ўвесь час пастаянна паўтараем гэтыя важныя словы звароту да Бога, пакорна просячы Яго адпусціць нам нашыя правіны толькі так, як і мы самі адпускаем нашым вінаватым (пар. Мц 6, 12). Гэтыя словы Хрыста з’яўляюцца не нейкай фармальнай умовай або юрыдычным кантрактам, які строга ставіць перад намі Пан, а хутчэй глыбокай духоўнай канстатацыяй факту: рэальная мера нашага прабачэння іншым людзям з’яўляецца дакладна той самай мерай, якой мы ўвогуле здольныя ўмясціць і прыняць Божае прабачэнне. Алтар з’яўляецца месцам праўдзівага супакою, і таму духоўная традыцыя нястомна нагадвае, што мы не можам складаць на ім свае дары, калі нашае сэрца ўсё яшчэ атручана нянавісцю. Толькі канчаткова вызваліўшыся ад невыноснага цяжару ўласных непрабачаных крыўдаў і давяраючыся ласцы, якая сыходзіць з алтара падчас кожнай цэлебрацыі святой Эўхарыстыі, чалавек здольны па-сапраўднаму адчуць радасць збаўлення. Эўхарыстыя з’яўляецца сакрамэнтам прымірэння і еднасці, але гэтая цудоўная еднасць з Богам становіцца цалкам немагчымай без папярэдняга шчырага прымірэння з бліжнім. Менавіта праз прызму мірнай еднасці з братамі мы можам годна прыступаць да ўдзелу ў таямніцах веры і ўвайсці ў тую рэчаіснасць, якую Святое Пісанне называе Валадарства Божае, дзе назаўжды знішчана смерць і валадарыць толькі ўкрыжаваная, але пераможная любоў.
Евангелле ў сённяшні дзень звяртаецца да самых глыбінь нашага сумлення, заклікаючы кожнага верніка зрабіць радыкальны крок насустрач бліжняму і назаўсёды парваць ланцугі ўзаемных крыўдаў.
Божае слова вучыць нас, што міласэрнасць не з’яўляецца прыкметай слабасці або паразы, а выступае найвышэйшай праявай сапраўднай духоўнай сілы, здольнай перамяняць гэты змрочны свет святлом Хрыстовай праўды.
Адпускаючы правіны нашым даўжнікам, мы не толькі вызваляем іх ад цяжару віны, але перш за ўсё ратуем уласныя душы ад атруты нянавісці, шырока адкрываючы дзверы для дзеяння Духа Святога. Касцёл заклікае нас памятаць, што мы з’яўляемся супольнасцю прабачаных грэшнікаў, якія маюць пакліканне нястомна несці гэты бальзам міласэрнасці ў свет, моцна паранены падзеламі і канфліктамі. Няхай жа кожны з нас, памятаючы пра той неабсяжны доўг грахоў, які быў назаўжды змыты Найсвяцейшай Крывёю на дрэве крыжа, знойдзе ў сабе мужнасць і ласку ад усяго сэрца прабачыць сваім братам і сёстрам, каб у радасці і супакоі разам крочыць шляхам да вечнага жыцця ў небе.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч