[1]Евангелле Мц 22, 15–21
У той час: Фарысеі пайшлі і раіліся, як бы злавіць Езуса на словах.
I пасылаюць да Яго вучняў сваіх разам з прыхільнікамі Ірада, каб сказалі: Настаўнік, мы ведаем, што Ты праўдзівы і шляху Божаму праўдзіва навучаеш і не зважаеш ні на кога, бо не глядзіш на асобу чалавека. Таму скажы нам: Як Табе здаецца, ці належыць даваць падатак цэзару, ці не?
Але Езус, ведаючы зласлівасць іхнюю, сказаў: Што выпрабоўваеце Мяне, крывадушныя? Пакажыце Мне падатковую манету. Яны прынеслі Яму дынар. І кажа ім: Чыя гэта выява і надпіс? Кажуць Яму: Цэзара. Тады кажа ім: Дык аддайце цэзарава цэзару, а Божае — Богу.
Невялікая сярэбраная манета, што лёгка хавалася ў кулаку, важыла зусім нямнога, але ў Юдэі першага стагоддзя ў ёй змяшчаўся цэлы свет крыўды і спрэчак. На адным баку — профіль імператара ў лаўровым вянку, на другім — надпіс, які называў Тыберыя сынам абагаўлёнага Аўгуста. Кожны, хто плаціў ёю падатак, адчуваў на далоні цяжар чужой улады. Сённяшняе першае чытанне нагадвае, што гісторыя выбранага народа ведала і іншы досвед: Пан называе паганскага цара Кіра сваім памазаннікам і трымае яго за правую руку, хоць той Яго не ведае, — і робіць гэта, каб ад усходу сонца да захаду людзі зразумелі, што няма іншага Бога (пар. Іс 45, 1. 4–6). Улада зямных валадароў, нават самых магутных, аказваецца толькі прыладай у руцэ Таго, хто кіруе гісторыяй. Якраз на гэтай тонкай мяжы паміж часовым і вечным разгортваецца сцэна, у якой Езусу падаюць манету і чакаюць, што Ён на ёй спатыкнецца.
Пастку рыхтавалі старанна. Фарысеі, якія ненавідзелі рымскую ўладу, аб’ядналіся з прыхільнікамі Ірада, што трымаліся за ласку Рыма (пар. Мц 22, 15–16). Яшчэ ўчора гэтыя людзі не селі б за адзін стол, а сёння іх яднае агульны праціўнік, і зайздрасць разам са страхам страціць уплыў аказваюцца мацнейшымі за ўсе былыя рознагалоссі.
Евангеліст карыстаецца паляўнічым вобразам: дзеяслоў «злавіць» (грэц. παγιδεύσωσιν) літаральна азначае «заманіць у сілок», як птушку. Пазней тое самае паўторыцца на судзе, калі Ірад і Пілат, даўнія непрыяцелі, стануць сябрамі ў дзень асуджэння Езуса (пар. Лк 23, 12). Так бывае і цяпер: людзі, якія ні ў чым не згодныя, раптам знаходзяць паразуменне, калі трэба высмеяць веру ці закрыць рот таму, хто нязручна гаворыць праўду.
Размова пачынаецца з кампліментаў, і ўсе яны заслужаныя. «Праўдзівы» (грэц. ἀληθής) — гэта той, у кім няма схованкі і двайнога дна. Выраз «не глядзіш на асобу» (грэц. οὐ βλέπεις εἰς πρόσωπον) узыходзіць да біблійнага вобраза суддзі, які не падымае вачэй на твар таго, хто перад ім стаіць, каб не паддацца ні багаццю, ні ўладзе. Праціўнікі самі выказваюць Езусу найвышэйшую пахвалу, але робяць гэта, каб атруціць. Слова, сказанае з разлікам і без любові, нават калі яно слушнае, становіцца падступнейшым за хлусню. Ліслівасць заўсёды хавае кручок: хвалячы чалавека за смеласць, яго штурхаюць да неасцярожнага кроку. Так бывае і ў нашым жыцці: небяспечныя не столькі тыя, хто адкрыта крытыкуе веру, колькі тыя, хто пахваліць хрысціянскую сумленнасць, каб потым папрасіць „толькі адзін раз“ заплюшчыць на нешта вочы.
Задума выглядае беззаганнай. Пагалоўны падатак (грэц. κῆνσον) Рым увёў у Юдэі ў шостым годзе пасля Нараджэння Хрыста, калі край перайшоў пад непасрэднае кіраванне рымскіх намеснікаў, і тады ж Юда Галілеянін падняў супраць яго паўстанне (пар. Дз 5, 37). Сказаць «плаціце» — значыць стаць здраднікам у вачах народа, які чакаў вызвалення. Сказаць «не плаціце» — значыць даць прыхільнікам Ірада падставу для даносу пракуратару.
Злосць любіць такія развілкі: яна заўсёды падсоўвае два выхады, і абодва вядуць у прорву, бо трэцяга ўявіць не здольная. Разлік быў і на тое, каб падзяліць слухачоў: у натоўпе стаялі і зілоты, гатовыя ўзяцца за нож, і людзі, што карміліся з рымскіх падаткаў, і любы адказ кагосьці з іх абразіў бы.
Езус не прымае гульні. Ён называе суразмоўцаў «крывадушнымі» (грэц. ὑποκριταί) — так у грэцкім тэатры называлі акцёраў, што выходзілі на сцэну ў масках. У самога Настаўніка манеты няма, і Ён просіць яе паказаць. Дынар (грэц. δηνάριον) з выявай імператара — манету, якую набожныя людзі лічылі ледзь не ідалам, — імгненна знаходзяць у капшуку саміх праціўнікаў. Яны прынеслі яго ў святыню, дзе нават грошы для ахвяр мянялі на іншыя, каб не апаганіць святога месца. Маска падае сама: тыя, хто пытаецца, ці можна карыстацца Рымам, даўно ім карыстаюцца. Хапіла просьбы паказаць манету, каб выявілася, хто насамрэч жыве ў двайной маралі. Адна спакойная фраза часам мацней за доўгую прамову адкрывае чалавеку яго самога.
Пытанне «Чыя гэта выява і надпіс?» (Мц 22, 20) пераносіць размову з плошчы ў глыбіню. «Выява» (грэц. εἰκών) у антычным свеце азначала ўласнасць: чый твар на манеце, таго і манета. Таму аддаць цэзару цэзарава — справа простая і сумленная. Дзеяслоў «аддайце» (грэц. ἀπόδοτε) азначае не проста «дайце», а «вярніце», «сплаціце доўг»: што атрымана ад дзяржавы, тое ёй і належыць. Хрысціянін не жыве па-за грамадствам. Ён плаціць падаткі, шануе справядлівыя законы, моліцца за тых, хто кіруе (пар. Рым 13, 1–7; 1 Цім 2, 1–2). Дарогі, школы, бальніцы — таксама частка агульнага дабра, за якое адказвае кожны, і той, хто ўхіляецца ад падаткаў ці бярэ хабар, а потым спакойна стаіць у касцёле, робіць з манеты ідала, бо ставіць уласную выгоду вышэй за справядлівасць, якой вучыць Пан.
Але Хрыстус дадае другую палову, і менавіта ў ёй уся сіла адказу: «а Божае — Богу» (Мц 22, 21). Калі на манеце адбіты твар цэзара, то дзе адбіты твар Бога?
Кніга Быцця адказвае, што Бог стварыў чалавека паводле свайго вобраза (пар. Быц 1, 27), а габрэйскі выраз «вобраз Божы» (гбр. ṣelem ’ĕlōhîm) ужываўся і ў дачыненні да статуй, якімі старажытныя цары пазначалі сваю ўладу над землямі. Цэзар шукае сваю выяву на срэбры, а Бог — у чалавечым сэрцы. Манету можна аддаць і забыцца; самога сябе можна толькі вярнуць таму, чыю пячатку носіш. Таму ніводная дзяржава, партыя ці ідэалогія не мае права на душу чалавека. Нават калі жыццё ператворыць нас у сцёртую, пагнутую манету, рысы Стварыцеля не знікаюць: іх можна ачысціць і зноў убачыць. Кожны чалавек, нават той, каго свет лічыць нікчэмным, носіць пячатку, якую ўжо ніхто ў яго не адбярэ.
Дзве паловы адказу не стаяць на адной вышыні. Цэзару належыць манета, Богу — той, хто трымае яе ў руцэ.
Пакуль зямная ўлада патрабуе толькі свайго, хрысціянін аддае і не наракае. Калі ж яна пачынае прэтэндаваць на тое, што належыць Богу, — на сумленне, на веру, на пакланенне, — гучаць словы апосталаў перад Сінэдрыёнам: трэба больш слухацца Бога, чым людзей (пар. Дз 5, 29). Гэта не азначае пагарджаць людзьмі; гэта азначае, што сумленне нельга здаць на захаванне ніводнаму начальніку. Першыя хрысціяне маліліся за імператара, але адмаўляліся сыпаць зерне ладану перад яго статуяй і плацілі за гэта жыццём. Памятае такія лёсы і наша зямля: вернікі сумленна працавалі ў калгасах і на заводах, святары праходзілі праз лагеры, але не адракаліся ад веры, калі гэтага ад іх патрабавалі.
Настаўнік не ўцякае ад гэтага свету, але і не дазваляе свету сябе прысвоіць. Перад Пілатам Ён скажа, што ўлада пракуратара дадзена яму звыш (пар. Ян 19, 11), а Валадарства Яго — не адсюль (пар. Ян 18, 36). Цэзар і Бог — не два роўныя гаспадары, паміж якімі чалавек дзеліць свой час, як дзеляць поле на дзве палосы. Цэзар сам стаіць пад Богам, як Кір, якога прарок называе Божым памазаннікам (гбр. māšîaḥ) і які служыў Божаму задуму, нават не ведаючы гэтага. Таму слова «аддайце» не разразае жыццё на свецкае і рэлігійнае, а ставіць усё — і падаткі, і працу, і грамадзянскі абавязак — у святло адзінага Пана. Хрысціянін жыве ў горадзе як грамадзянін, але памятае, што сапраўднае яго грамадзянства — у небе (пар. Флп 3, 20).
Евангелле ў сённяшні дзень кладзе на далонь кожнага з нас манету і задае тое самае пытанне: чыя гэта выява? Варта сумленна паглядзець, што адчаканена на нашым сэрцы — Божы вобраз ці профілі іншых уладароў: грошай, кар’еры, чужой думкі, страху. Мы можам быць добрымі грамадзянамі, своечасова плаціць рахункі і падаткі, але калі Богу дастаюцца толькі рэшткі часу і ўвагі, значыць, мы аддаём цэзару больш, чым яму належыць. Найдаражэйшая манета, якую Пан хоча атрымаць назад, — гэта мы самі. Кожная нядзельная Імша — хвіліна, калі мы вяртаемся да Стварыцеля, каб Ён ачысціў сцёртыя рысы і зноў зрабіў нас падобнымі да свайго Сына. І тады ў паўсядзённых справах, у працы і ў сям’і, людзі змогуць убачыць на нас пячатку Таго, каму мы належым.
Разважанне падрыхтаваў кс. кан. д-р Сяргей Сурыновіч