[1]Першы праграмны дакумент Папы Льва XIV – апостальская адгартацыя “Dilexi te” – пабачыў свет на пачатку кастрычніка. Яго тэкст прысвечаны становішчу бедных і мігрантаў у сучасным свеце. Дакумент заклікае католікаў не адкідаць іх, а наадварот, дапамагаць у выпадку патрэбы.
9 кастрычніка ў Ватыкане была прадстаўленая першая Апостальская адгартацыя Папы Льва XIV. Яе назва “Dilexi te” (“Я палюбіў цябе”) адсылае да словаў з кнігі Апакаліпсіса святога Яна (3,9), скіраваных Панам да сваіх вернікаў.
Тэкст дакументу пачаў рыхтаваць яшчэ Папа Францішак, які 24 кастрычніка 2024 года прадставіў сваю апошнюю энцыкліку з сугучнай назвай “Dilexit nos”. Леў XIV узяў амаль гатовы тэкст за аснову, дапоўніўшы сваімі разважаннямі, “каб кожны хрысціянін зразумеў, як цесна звязаныя паміж сабой любоў Хрыста і Яго заклік наблізіцца да бедных”.
Дапамагаць бедным – сутнасць хрысціянства
У “Dilexi te” Папа ставіць у цэнтры разважанняў беднасць – універсальную праблему, што закранае ўсе грамадствы і для якой уласцівыя ізаляцыя, няроўнасць і страта правоў, духоўная, маральная і культурная нястача. Святы Айцец падкрэслівае каштоўнасць невялікіх, нават самых малых жэстаў салідарнасці, бо “ў твары беднага мы бачым пакуты нявінных, а значыць, самога Хрыста”. Пантыфік заўважае, што глабалізацыя эканомікі павялічвае багацце, але не роўнасць паміж людзьмі. Папа прызнае, што шлях да пераадолення беднасці доўгі і цяжкі, асабліва ў свеце, якім кіруе “дыктатура эканомікі, што забівае”, і культура абыякавасці да пакут людзей. Таму ён заклікае паважаць годнасць кожнага чалавека ўжо цяпер, не адкладаючы.
Папа крытыкуе тых, хто кажа, што беднасць – гэта лёс або асабісты выбар чалавека, адзначаючы іх “слепату і жорсткасць”.
Святы Айцец прызнае, што сярод бедных ёсць “тыя, хто не хоча працаваць”, але ёсць і мільёны тых, хто цяжка працуе, каб проста выжыць. Пантыфік заклікае не судзіць людзей, узвышаючы паспяховых і пагарджаючы тымі, хто ўнізе.
Леў XIV з жалем адзначае, што нават хрысціяне паддаюцца свецкім ідэалогіям пра тое, што беднымі павінны клапаціцца ўлады, а задача хрысціян – маліцца і навучаць. Тым, хто пагарджае клопатам пра бедных або высмейвае яго, Папа раіць перачытваць Евангелле. Ён падкрэслівае, што “міласэрная любоў” Бога выяўляецца ў асаблівым клопаце пра бедных і ўвасабляецца ў поўным беднасці жыцці Езуса. Паводле яго, сапраўдная вера неаддзельная ад міласэрнасці і справядлівасці.
Шмат увагі ў дакуменце надаецца і паважліваму стаўленню да мігрантаў і ўцекачоў. Леў XIV адзначае, што яны “не толькі ўяўляюць сабой праблему, каторую трэба вырашыць, але і з’яўляюцца братамі і сёстрамі, якіх трэба вітаць, паважаць і любіць”. Паводле яго, мігранты могуць “дазволіць пабудаваць больш справядлівае грамадства, больш дасканалую дэмакратыю, больш з’яднаную краіну, больш братэрскі свет і больш адкрытую і евангельскую хрысціянскую супольнасць”.
Папа падкрэслівае, што ўвага Касцёла да бедных і мігрантаў – гэта не дадатковая опцыя, а частка двухтысячагадовай Традыцыі і шляху Касцёла, асноватворны элемент хрысціянскай ідэнтычнасці, што “бярэ пачатак у Евангеллі і прыносіць плёны ў кожны гістарычны момант”. Святы Айцец асуджае эксплуатацыю і несправядлівае багацце, а таксама называе першыя хрысціянскія абшчыны прыкладам саўдзелу і клопату пра самых уразлівых.
Многа ўвагі Леў XIV прысвячае прыкладам шматлікіх святых, бласлаўлёных і розных манаскіх супольнасцей, якія спалучалі любоў да Бога з клопатам пра бедных, хворых, сіротаў, нявольнікаў і жабракоў, якія асуджалі раскошу і настойвалі на сумесным карыстанні дабротамі. Ён падкрэслівае, што “хрысціянская любоў, калі яна ўвасабляецца, становіцца вызваленнем”.
Святы Айцец нагадвае таксама пра вялікі ўнёсак Касцёла ў пашырэнне пісьменнасці, адукацыі сярод бедных, заклікаючы не перарываць гэтую місію.
А народныя рухі разглядаюцца як партнёры ў барацьбе са структурнай несправядлівасцю.
Таксама праблема беднасці разглядаецца ў кантэксце 150-гадовай гісторыі каталіцкага сацыяльнага вучэння ад “Rerum novarum” Папы Льва XIII (1891 год) да “Caritas in veritate” Папы Бэнэдыкта XVI (2009 год). Беднасць і няроўнасць апісваюцца як “структуры граху”, падмацаваныя эканамічнымі сістэмамі, каторыя выключаюць слабых.
Пантыфік просіць вернікаў уздымаць голас у абарону бедных, нават калі за гэта іх будуць называць “неразумнымі”. Структуры несправядлівасці, на яго думку, “трэба распазнаць і разбурыць сілай дабра – праз змену мыслення, праз навуку, тэхніку і развіццё палітыкі, якая эфектыўна ператварае грамадства”. Ён заклікае не пакідаць бедных сам-насам з іх болем, а ісці за прыкладам Добрага Самараніна, які не быў абыякавым да чужых пакут. Дакумент дае прыклады канкрэтных дзеянняў, як міласціна, калі няма іншых магчымасцяў дапамагчы, – напрыклад, даць бедным працу, каб яны маглі самі зарабіць.
Папа адзначае, што бязмежная любоў і салідарнасць з беднымі зʼяўляюцца найважнейшымі прыкметамі Касцёла, вернага Евангеллю. Ён падкрэслівае: бедныя – гэта не “сацыяльная праблема”, а само цела Хрыста, якое патрабуе любові і клопату.
Нічога новага – і гэта добра
Амерыканскі каталіцкі каментатар доктар Джэф Майрас на сайце “Catholic Culture”, адзначае, што, хоць тэкст першапачаткова быў задуманы Папам Францішкам, у рэшце ён быў цалкам перапрацаваны і набыў выразны характар Папы Льва, які развіў думкі свайго папярэдніка. Ён падкрэслівае: ключавы пасыл адгартацыі – напамін пра тое, што духоўны клопат пра бедных павінен быць неадʼемнай часткай жыцця касцельных супольнасцяў. Аднак гэта не вызваляе ад абавязку матэрыяльнай дапамогі, бо сапраўдны духоўны клопат неаддзельны ад клопату пра асноўныя патрэбы – працу, сродкі да існавання і падтрымку сямʼі.
“Супольная адказнасць – гэта не толькі касцельны прынцып, але і грамадскі стыль. Вера і грамадская актыўнасць ідуць поруч, асабліва, калі на карту пастаўлена агульнае дабро”, – адзначыў прэфект Дыкастэрыі па служэнні інтэгральнаму развіццю чалавека кардынал Майкл Чэрны ў інтэрв’ю агенцтву SIR.
Шмат хто звярнуў увагу на адгартацыю праз пасланне датычна міграцыі. Арцыбіскуп Тымаці Брольё з ЗША назваў яе пасланне “контркультурным” і “рэзка кантраставаным з культурай страху” ў дачыненні да “праблем, з якімі мы сутыкаемся ў сувязі з сучаснай міграцыяй”. Кэці Келайдзіс з левага выдання The New Republic заўважыла, што “Dilexi te” “азначае сабой трыумф тэалогіі вызвалення”, радыкальнага кірунку каталіцкай думкі, некалі папулярнай у Лацінскай Амерыцы. Паводле яе, дакумент “ясна паказвае, што маральны цэнтр сучаснага сусветнага каталіцызму знаходзіцца менавіта ў гэтай частцы свету”. Тым Рэйдзі з езуіцкага часопіса “America” таксама адзначыў “лацінаамерыканскі ўплыў” апостальскай адгартацыі, нагадаўшы, што там, у Перу, доўгі час служыў Леў XIV.
Майрас мяркуе, што Святы Айцец мог бы больш рашуча раскрытыкаваць сучасную культуру, каторая рэлятывізуе сямʼю, заахвочвае распушчанасць і разводы, спрыяе галечы і адчаю жанчын і дзяцей. Аднак ён прызнае, што гэта магло б адцягнуць ад галоўнай тэмы Льва – духоўнага клопату пра тых, хто мае патрэбу.
У сваю чаргу, доктар Лары Чэп, прафесар багаслоўя на пенсіі, на старонках Catholic World Report адзначае, што першая адгартацыя Папы Льва прыцягнула да сябе шмат увагі тых, хто хацеў выразна зразумець ідэалагічныя погляды новага Пантыфіка. Але ў выніку шмат хто пабачыў у дакуменце “больш, чым той мае на ўвазе або абвяшчае”.
“Dilexi Te” хоць і зʼяўляецца выдатным дакументам, месцамі глыбокім і выбітным, змяшчае вельмі мала новага ў сэнсе багаслоўскай навізны, практычна не ўтрымлівае нічога нават злёгку спрэчнага і з усіх сілаў імкнецца пазіцыянаваць сябе як цалкам працяг традыцыі”, – піша ён. Гэтак, нягледзячы на крытыку эканамічнай няроўнасці або станоўчае стаўленне да мігрантаў, дакумент не заклікае скасаваць рыначную эканоміку або адкрыць межы. У гэтым плане ён працягвае спалучаць каталіцкую традыцыю і клопаты пра сучаснае грамадства, і, “магчыма, не так ужо моцна адрозніваецца ад Льва XIII”.
Паводле Чэпа, той жа факт, што дакумент быў амаль цалкам напісаны Папам Францішкам, агулам не дазваляе зразумець, якія фрагменты належаць яму, а якія – Льву: “Тэкст шмат у чым уяўляе сабой просты выклад даўняга каталіцкага вучэння, пададзены без якіх-небудзь сапраўды спрэчных або незвычайных выказванняў. І, магчыма, гэта і ёсць у ім найлепшае”.
Мечыслаў Гапановіч