Пашукавікі знайшлі званы, якія праляжалі ў зямлі 70 гадоў

Група прыяцеляў, якіх звязвае захапленне металапошукам, адшукала нарэшце званы, якія ў 1948 годзе былі знятыя са званіцы касцёла Ушэсця Дзевы Марыі ў вёсцы Дуброва Маладзечанскага раёна. Здарылася гэта ў святочны дзень 9 мая 2018 года. Прыкладнае месца знаходжання гэтых званоў паказаў мясцовы жыхар сталага ўзросту Уладзіслаў Лапо.

— Знайшлі? Ды добра! Ды ідзі ты! Ды быць таго не можа! Знайшлі тыя самыя званы, закапаныя ў саракавых гадах? Хлопцы, гэта знаходка дзесяцігоддзя! — вось такімі сумбурнымі воклічамі сустрэў я гэтую вестку, якой папярэднічала вельмі вялікая гісторыя.

Пачну, мабыць, са свайго ўдзелу ў гэтай падзеі. Гадоў сем назад група энтузіястаў дачулася пра нібыта ўтоеных званах са званіцы касцёла ў вёсцы Дуброва, і пра тое, што быццам бы ёсць пажылы чалавек, які сам прымаў удзел у іх захаванні і нават можа прыкладна паказаць месца, дзе званы былі закапаныя.

Руіны касцёла Унебаўшэсця Дзевы Марыі ў Дуброве

Менавіта гэтую гісторыю мне і распавёў энтузіяст і аматар гісторыі Дзяніс Салаш. Пра тое, што народным байкам аб скарбах, танку ў балоце — нават калі апавядальнік сам у дзяцінстве з яго вежы ныраў — ці пра самалёт часоў Другой сусветнай — верыць нельга, я ўжо тады ведаў. Справа ў тым, што рэальная гісторыя кожным наступным апавядальнікам, хочаш не хочаш, а крыху ўпрыгожваецца — выключна дзеля мілагучнасці — і з часам ператвараецца звычайна ў лухту несусветную.

Дзяніс выйшаў на мяне толькі па адной прычыне — я займаюся прыборным пошукам і ў мяне ёсць неабходнае абсталяванне. Тады мы сабраліся невялікай кампаніяй і паехалі на пошукі званоў. З намі адправіўся і галоўны сведка падзей пан Уладзіслаў Лапо — моцны сівавалосы пажылы чалавек, які мала таго што прыкладна ведаў месцазнаходжанне званоў, але і сам прымаў удзел у іх закапванні. Вось гэта ўжо было вельмі цікава!

Па словах пана Уладзіслава, званы ён закапаў ў 1948 годзе пасля таго, як у вёску Дуброва прыйшлі «нейкія камсамольцы» і зачынілі касцёл, а ксяндза арыштавалі. Тады яго бацька зняў тры званы са званіцы і даручыў сыну іх закапаць. Па словах пана Уладзіслава, закапаў ён іх на сваім хутары ў хляве.

Здавалася б, што тут шукаць? Пайшлі ды адкапалі. Але сітуацыя ўскладнялася тым, што хутар той, а разам з ім і хлеў даўным-даўно зніклі не толькі з мясцовасці, але і з карты, а на іх месцы вырас невялікі, але густы лес. Гэта значыць, калі званы і былі, то адшукаць іх цяпер надзвычай складана.

Па словах пана Уладзіслава, было некалькі спробаў знайсці святыню. Першую з іх — на пачатку 60-х гадоў мінулага стагоддзя — распачала яго родная сястра. Прычым спроба была грунтоўнай — да месца былога хутара падагналі экскаватар і сталі рыць … І нічога не знайшлі. Хоць месца было — самае што ні на ёсць тое.

Пра другую спробу я распавяду пазней, пра яе я даведаўся пасля таго, як пан Уладзіслаў доўга вадзіў нас па полі, потым па лесе і нарэшце падвёў да катлавана. Гэта было ў светлым маладым лесе дзесьці паміж Шапаваламі і Туркоўшчынай. Яма была што трэба!

На месцы мы даведаліся пра другую спробу адшукаць званы. Справа ў тым, што пасля першых грунтоўных земляных работ — праз некаторы час — экскаватаршчык сам прыязджаў на гэтае месца і перакапаў усе навокал, ды так старанна, што ямка ператварылася ў здаравенны катлаван памерам прыкладна 10х20 метраў. Вось гэты  катлаван нас тады і збянтэжыў. Знайшоў тады — у другі раз — экскаватаршчык званы ці не знайшоў, ніхто не ведаў, але мяркуючы па тым, як усё навокал было раскурожанае, мы схільныя былі думаць, што нічога больш няма ў гэтай яме.

Але раз прыйшлі, то трэба было хоць неяк адзначыцца. Мы расчахлілі металашукальнікі і старанна, нічога не прапускаючы, прайшліся па самым катлаване і вакол яго. Знаходкамі нашымі сталі россып гільзаў ды некалькі пустых абоймаў ад вінтоўкі Маўзера. Ну і, вядома, з пяток гарэлачных коркаў, без коркаў на беларускай зямлі ніяк нельга. Толку ад прыбораў было мала, звычайны металашукальнік — хоць прасценькі з лінейкі АСЕ фірмы Garrett, хоць «машынка» больш сур’ёзная — што-небудзь з мадэляў французскай фірмы ХР ў стане схапіць сігнал ад вялікай масы бронзы са званоў не далей за сантыметраў 50-60. Гэта пры добрым раскладзе. Без глыбіннага прыбора тут рабіць было няма чаго. Мы паспрабавалі пакапаць ў сценах катлавана, а потым звярнулі ўвагу на некалькі падобных шурфаў-адноркаў, якія навялі нас на думку, што не капаў тут толькі лянівы. Пра легенду аб схаваных ад Саветаў званах ведалі ўсе мясцовыя, таму мы вырашылі, што рабіць тут было больш няма чаго.

Потым Дзяніс Салаш прыязджаў на гэта месца яшчэ адзін раз, цяпер са узятым напракат глыбіннікам, але і гэтая спроба стала правальнай.

Размовы аб схаваных званах перыядычна з’яўляліся ў супольнасці капальнікаў, хваля энтузіязму пракатвалася сярод нашага брата, але асабіста я больш, як кажуць, «не вёўся».

Што ж хацелі беларускія «чорныя капальнікі» — як ўбога завуць усіх без выключэння пошукавікаў ўсе без выключэння СМІ — зрабіць з званамі, калі знойдуць? Прадаць? Ну давайце падлічым, у што б гэта абышлося … Там кілаграмаў 200-250 бронзы, і калі пры сярэдняй закупачнай цане на бронзу мінімум 5 рублёў за кіло, то атрымаецца … увогуле самі лічыце. Але не! Не хацелі яны іх прадаваць. Гэтыя безадказныя таварышы — усе хто браўся за пошук званоў — спадзяваліся знайсці і вярнуць іх касцёлу. Навошта? Ды хто іх ведае. Вось такая была ў іх ідэя.

Але я працягну. На днях закрытая супольнасць капальнікаў у Вайберы зноў ўзбудзілася: хтосьці пачаў расказваць пра тыя званы і тую легенду. А народ у чаце трапіўся з тых, хто на здзіўленне з гэтай легендай быў не знаёмы — ну і пан Уладзіслаў зноў падмітусіўся: паехалі, маўляў, месца вам пакажу.

Так як я быў ужо знаёмы з той хохмай пра званы, я выказаўся у чаце наколькі стрымана, настолькі і безапеляцыйна: маўляў, рабіць вам, хлопцы, няма чаго. Але на шчасце, мяне ніхто не паслухаў. Народ доўга збіраўся — калі дамаўляецца «табар» больш чым з трох чалавек — гэта вельмі складаная лагістычная задача — сабраць усіх у адным месцы. Але хлопцы такі паехалі. У аперацыі бралі ўдзел некалькі машын, цалкам запоўненых людзьмі, некаторыя ўзялі з сабой жонак, было нават адно дзіця. Не, ну а што, гэта ж прыгода!

Далей я блізка да тэксту перадам словы непасрэднага ўдзельніка і аднаго з арганізатараў пошукавага працэсу Руслана Верамеева, а для лепшага ўспрымання хай гэта будзе аповяд ад першай асобы:

«Калі я ўбачыў катлаван, я ўспомніў тваю гісторыю пошукаў і, шчыра сказаць, запал мой некалькі пагас, але надзея ўсё ж таілася — усё-ткі мы прыехалі ў такі дзень — 9 мая, ды і народу нас было дастаткова — калі кожны па рыдлёўцы грунту выцягне, то мы яшчэ адзін такі катлаван вырыем.

Мы пачалі «пратыкаць» катлаван шчупам, пахадзілі са звычайнымі працоўнымі металадэтэктарамі — але прыборы нічога не бачылі. Быў у нас і глыбіннік, але як ты разумееш, да глыбінніка павінен прыкладацца яшчэ і вопытны аператар, а такога ў нас не было. Пахадзілі мы з гэтай рамкай вакол катлавана — нічога. Вырашылі, што раз ужо прыехалі, трэба закладваць шурфы (здымаць зямлю на невялікіх плошчах і «празваніваць» грунт — Рэд.)

Вырылі першы шурф, прыкладна ў тым месцы, дзе паказваў пан Уладзіслаў, апусцілі ўнутр рамку глыбінніка — прыладзілі яе гэтак бачком да сценкі і раптам — быццам бы ёсць нейкі невыразны сігнал. Вырашылі паглыбіцца ў сцяну ў бок сігналу — знялі яшчэ ад 40 да 60 сантыметраў грунту — зноў падсунулі рамку. Звініць! Яшчэ знялі — паспрабавалі сцяну звычайным прыборам — і тут ёсць сігнал, праўда ён відавочна «каціўся ў чарніну» (сітуацыя калі прыбор не можа дакладна вызначыць каляровы метал у зямлі або жалеза — Рэд.), Але капаць трэба было абавязкова.

Пачалі моцна рыць сцяну, і раптам штык рыдлёўкі «дзынькнуў» аб метал! Ачысціўшы трохі частку знаходкі ад грунту, я ўбачыў бакавіну вялікага звона! Мы іх знайшлі!

Эмоцыі, вядома, захліснулі. Ну а ў вайбераўскім чаце з’явілася лаканічная запіс: «паходу, знайшлі». Але эмоцыі эмоцыямі, а манатонную механічную работу трэба было рабіць, чым мы і заняліся.

Нам пашанцавала, што званы ляжалі пад вялікай кучай зямлі, якую калісьці насыпаў экскаватаршчык, а папярэднія шукальнікі пад ёй капаць не сталі. Пра тое, каб даставаць званы праз раскапаны ў сцяне лаз, не магло быць і гаворкі: калі б уся гэтая куча бухнула на таго, хто там працаваў, нават агульнымі намаганнямі адкапаць яго мы б не змаглі. Вырашана было здымаць пласт грунта, які ў 60-х гадах насыпаў экскаватар.

Доўга, ці коратка, але і гэтая праца была зроблена. І вось тады перад нашымі вачыма паўсталі званы. Яны былі сабраныя адзін у адзін, на манер матрошкі, і ляжалі на баку. Спачатку мы дасталі маленькі звон, ён быў з двума штырамі мацаванняў і са іржавым сталёвым языком, астатнія апынуліся безязыкімі.

Адзін звон быў з расколінай — мяркуючы па ўсім, калі яго здымалі з званіцы, то злёгку выпусцілі. Потым выцягнулі сярэдні звон, на ім добра была бачны надпіс, пра тое, што ён быў адліты ў Маскве «на заводзе фінляндзкім», а таксама тры гербавых знакі.

Ну што. Выцягнулі мы гэтыя званы на святло. Паставілі ў шэраг. Сфатаграфаваліся. Парадаваліся. Далі пану Уладзіславу пазваніць — гэта было вельмі сімвалічна — 70 гадоў таму ён іх схаваў, а зараз зноў іх ажывіў.

Ну а затым была праца «мулаў і коней» трэба было аднесці гэтыя званы да аўтамабіляў, якія стаялі далекавата, а ўлічваючы, што «старэйшы» звон важыў кілаграмаў 150 або больш, гэта была сапраўдная экспедыцыя, якая вартая асобнага апісання «.

Хутчэй за ўсё, званы пасля невялікай рэстаўрацыі зноў упрыгожаць званіцы аднаго з касцёлаў, вельмі можа быць, што гэта будзе касцёл Святога Францішка Асізскага, які будуецца ў мінскім раёне Уручча. Мерапрыемства  афіцыйнай перадачы званоў Касцёлу пройдзе ў Мінску 12 траўня.

Спіс капальнікаў-«званароў»: Аляксандр Змушко, Арцём Цітавец, Руслан Верамей, Кацярына Верамей, Дзмітрый Антановіч, Канстанцін Барташэвіч, Андрэй Шынгель, Сяргей Сіменас (з дачкой), Юрый Сідарэнка, Ягор Галубовіч, Уладзімір Сянько.

 

Пра касцёл у вёсцы Дуброва, на званіцы якога да 1948 года віселі знойдзеныя званы

Пабудаваны касцёл Ушэсця Дзевы Марыі быў ў 1805 ці, па іншых звестках, у 1820 годзе. Пасля паўстання Каліноўскага, якое было задушана ў 1864 годзе, на тэрыторыі цяперашняй Беларусі пачалася практычна афіцыйная барацьба з польска-каталіцкім уплывам. У выніку гэтых «мерапрыемстваў», у 1868 годзе, будынак касцёла быў перададзены праваслаўнай царкве.

У 1920 годзе ўлада зноў памянялася: з далучэннем Маладзечанскага краю да Польшчы будынак зноў вярнуўся да Касцёла.

У 1939 годзе — з прыходам Савецкай улады — касцёл зноў закрываюць, пры гэтым ксёндз, які тут служыў, кудысьці знікае і больш пра яго ніхто ніколі не чуе.

Але і гэта яшчэ не ўсё! У 1943 годзе — падчас нямецкай акупацыі касцёл зноў стаў прымаць парафіян і працягвалася гэта да 1948 года. У чэрвені гэтага года прадстаўнікі савецкай улады арыштавалі апошняга пробашча касцёла ксяндза Яна Такарскага і саслалі яго ў лагер на 10 гадоў. Вось як раз пасля таго, як гэта здарылася, бацька пана Уладзіслава і зняў званы.

Праз год культавы будынак быў перададзены мясцоваму спіртзаводу, да сярэдзіны 80-х гадоў у ім знаходзіўся склад. Пакуль пасланыя ў калгас, на дапамогу працаўнікам вёскі, мінскія студэнты не спалілі касцёл, ператварыўшы яго менавіта ў тыя руіны, якія мы можам бачыць і сёння. Кажуць, зрабілі гэта студэнты не са зла, але і не ад вялікага розуму. Яны проста развялі на даху будынка вогнішча …

Нават сёння масіўныя сцены і калоны храма, пабудаванага, хутчэй за ўсё, па праекце архітэктара Карла Спампані, ўражваюць сваімі маштабамі.

Планета Беларусь

Пераклад на беларускую мову Змітра Лупача

для друку для друку