Ксёндз, які адбудаваў школьны стадыён

Ксёндз Яцэк Хутман служыць у Камаях з 1 ліпеня 2002 года. Хутка будзе 15-гадовы юбілей яго працы ў гэтай мясцовасці. За такі перыяд ён зрабіў вельмі шмат для камайскай парафіі як у духоўным плане, так і ў матэрыяльным. Вось і нядаўна з яго дапамогай быў пабудаваны школьны стадыён. Мы сустрэліся з ксяндзом Яцэкам і задалі яму некалькі пытанняў.

– Вы самі з Польшчы, не беларус, а шмат зрабілі для людзей, што тут жывуць. У чым прычына Вашага імкнення рабіць дабро?

– Усё, што мы робім у касцёле, выкол яго, на могілках, мы робім не так, як у Польшчы, не так, як дзесьці ў свеце, мы робім па-свойму. Не хочам рабіць, як у іншых краінах, а хочам зрабіць яшчэ лепш. Я хацеў пераканаць людзей, што ў нас ёсць унутраная сіла, што мы самі можам зрабіць. Не трэба, каб хтосьці нас тут вучыў. Вось гэта я хацеў закласці людзям у душу. Трэба рабіць самім, па-свойму, лепш за іншых.

– І атрымліваецца?

– Атрымліваецца. Тут трэба падкрэсліць: я тры гады мясцовых кіраўнікоў і людзей, сваіх парафіян, вучыў казаць: “Нам трэба!” Бо людзі казалі: “Вам трэба!” Мы падзяліліся на кагосьці – гэта ўлада, а гэта мы, народ. Я не здаўся і тры гады даказваў: няма “мы” і “хтосьці”, гэта мясцовая ўлада, а ёсць мы разам. І мне гэта ўдалося. Зараз усе кажуць: “У нас на могілках”, а раней казалі: “У вас на могілках, у вашым парку, у вашым касцёле”. І мы нічога не маглі зрабіць! І я пераконваў казаць: “Нам трэба! На нашых могілках, у нашым касцёле, у нашым парку, у нашай парафіі, у нашай Беларусі!” Нягледзячы на тое, што я замежнік. Я гэта ўспрымаю як ксёндз з пункту погляду веры: не Бог падзяліў людзей на палякаў, беларусаў, амерыканцаў, гэта самі людзі зрабілі.

І тут, на Камайшчыне, шмат каму давялося жыць і паміраць. І трэба гэтай зямлі душу аддаць, не толькі жыццё. Таму і змаглі зрабіць тут нешта, бо людзі перасталі казаць “мы” і “яны”, гэта значыць, улада. Засталося толькі “мы”. Можа, гэта і смешна гучыць, але гэта сур’ёзная рэч.

– Сапраўды, гэта так. Сам з гэтым сутыкаўся…

– Так, у нас любяць казаць “вы павінны зрабіць”, “мне павінны”. Вось на могілках ляжаць камяні, касіць дрэнна, бо будзе лёска рвацца. І я чую: “Яны прыйдуць, падбяруць”. Пытаюся: “Хто яны?” Не ведаюць, але нехта павінен прыйсці і падабраць.

І я вучыў людзей, што час змяніўся – ніхто нікому нічога не павінен. Няма ўжо таго, што хтосьці павінен.

– А адкуль гэта, на Вашу думку, у нашых людзях?

– Нават не ведаю. Можа і прывучылі людзей да гэтага: не лезьце, не чапайце, мы прыйдзем і зробім. Я родам з Польшчы, у нас гэта крыху па-іншаму выглядае. Можа, таму, што касцёлы ў нас ніколі не зачынялі.

– Трэба сказаць, што часта і ўлады не вітаюць ініцыятыву знізу.

– На мяне напачатку тут таксама глядзелі коса. Але пасля пераканаліся: усё, што мы робім, будзе мець прыстойны выгляд і будзе на карысць усім людзям.

– Вось і стадыён школьны па Вашай прапанове быў абуладкаваны. Чаму менавіта ад вас сыходзіла ініцыятыва?

– Тут такая перадгісторыя. На ранейшым школьным стадыёне палову плошчы займалі вайсковыя пахаванні нямецкіх жаўнераў часоў Першай сусветнай вайны. Іх разбурылі ўжо пасля перабудовы. Я з такой сям’і, што могілкі для мяне – гэта святое. Гэта не таму, што я ксёндз, гэта сямейнае выхаванне. І я тут стараўся добраўпарадкаваць могілкі. І калі хадзіў па калядзе, людзі мне казалі, што ёсць яшчэ нядобраўпарадкаваныя могілкі нямецкай арміі. Захопнікі яны ці не, мы над гэтым не разважалі. Ёсць гісторыкі, ёсць палітыкі, хай яны разбіраюцца. Бо калі мы ўсе будзем разбіраць гісторыю і палітыку, то ўсяго жыцця не хопіць.

Мы як вернікі добраўпарадкоўваем усе могілкі, хто б там ні ляжаў. І людзі самі хацелі, каб і нямецкія могілкі былі прыбраныя. І мне гэта падабалася ў людзях. Таму нам удалося шмат зрабіць. Хоць напачатку і былі нейкія непаразуменні.

Калі мы забралі ад школы паўстадыёна, то я падумаў, што трэба нешта зрабіць для дзецей. Хоць ніхто мне і не казаў, што вы павінны зрабіць. Але я так падумаў, што мы зробім гэты стадыёнчык, а могілкі хай застаюцца могілкамі.

Мяне яшчэ падштурхнула тое, што закрываюцца малыя школы, і дзеці з усяго наваколля будуць ездзіць на вучобу ў Камаі. Таму і хацелася зрабіць гэты стадыён, бо было для каго.

– Вось Вы нядаўна паставілі фігуру святога Губерта ля лясніцтва…

– Тут, як і са стадыёнам, свая перадгісторыя. Побач з касцёлам стаіць будынак лясніцтва, пабудаваны ў 1929 годзе. Гэты будынак быў касцельны. Раней да парафіі належыла шмат вёсак. І зімой тут людзі, калі прыязджалі на конях, саграваліся гарачай гарбатай перад Імшой. Бо касцёл не апальваўся. Таму вернікі тут грэліся і ішлі на Імшу. Думаю, пасля службы людзі тут таксама саграваліся перад дарогай. Гэта было месца, дзе можна было папіць гарачай гарбаты, адпачыць і сагрэцца. Потым савецкая ўлада гэты будынак ад касцёла забрала пад свае патрэбы.

Калі я прыйшоў сюды працаваць, то якраз абмяркоўвалася пытанне, каб вярнуць пабудову. Я так падумаў, што гэты будынак нам усё роўна не аддадуць, бо лясніцтва ў яго ўжо шмат грошай уклала, а нам прапануюць нейкую “развалюху” ўзамен. І мы б толькі падаткі за яе плацілі. Таму я не захацеў тут сварыцца з уладай, бо і лясніцтва ж для людзей, тут жа мае парафіяне працуюць. Вось і паставілі выяву святога Губерта паміж касцёлам і лясніцтвам, паставілі як знак прымірэння, хоць паміж намі і не было ніякіх спрэчак. Губерт стаіць тут як біскуп Касцёла і як апякун паляўнічых.

– У Камаях нарадзіліся або працавалі шмат знакамітых людзей. Гэта як-небудзь уплывае на ментальнасць вяскоўцаў, на Ваша служэнне?

– Я людзям кажу: так выхоўвайце дзяцей сваіх і унукаў, каб не закончылася тут гісторыя, каб тут нараджаліся новыя знакамітасці. І ксёндз Канстанцін Стаповіч, больш вядомы як паэт Казімір Сваяк, тут пачынаў сваё служэнне. Шкада вось, згарэў нядаўна касцёл у Клюшчанах, дзе святар быў ахрышчаны. Я заязджаў на пажарышча – страшная карціна…

– Хачу з гэтай нагоды спытаць у Вас як у святара: чаму Бог дапускае такія здарэнні, калі гараць храмы?

– Я чытаў у “Дзённіку Фаўстыны Кавальскай”, калі яна спытала ў Хрыста: “Чаму малыя дзеці хварэюць, яны ж невінаватыя?” І Ён ёй адказаў, што вельмі шмат граху на зямлі. Вядома, чалавек не перастане грашыць, такая ў яго прырода. Але каб не было страшных грахоў, то менш было б на зямлі розных катаклізмаў. І вайной разбуралі касцёлы, але ж не Бог войны стварае. Я дзецям так кажу: запалка маленькая, але шмат спаліць можа. Так і грэх, нават маленькі, душу раз’ядае вельмі моцна.

– Хочацца спытаць, а як Вы патрапілі ў Беларусь?

– На гэты конт можна шмат гаварыць. Я нарадзіўся на поўдні Польшчы, ад нас блізка Украіна. І шмат святароў ехала ад нас туды працаваць, і я таксама думаў пра гэта.

Але здарылася па-іншаму. Тут доўгая гісторыя, я коратка распавяду. У 1999 годзе ў нас, у Сандамежы, быў Папа Ян Павел ІІ. І потым з нашай дыяцэзіі вялікая дэлегацыя на шасці аўтобусах паехала ў Рым з візітам у адказ. Я тады служыў вікарыем, ішоў толькі другі год майго святарства, і я павінен быў заставацца ў парафіі замест пробашча, які ехаў у Рым.

Але за тыдзень да паездкі пробашч сказаў, што ён не можа ехаць, і на яго месца павінен ехаць я. У аўтобусе, у якім я ехаў, быў ксёндз-місіянер Генрык 1925 года нараджэння (ён ужо, на жаль, памёр). Я з ім там пазнаёміўся. А ў Рыме экскурсавод папрасіў мяне, каб я ішоў ззаду і сачыў, каб ніхто не адстаў. Гэтым я быў не вельмі задаволены, бо нічога не чуў. А яшчэ да ўсяго дадалася спякота, і ў мяне разбалелася галава. У абедзенны перапынак я сеў ля фантана, каб трохі асвяжыцца. І гэты ксёндз-місіянер падышоў да мяне і сказаў, што ён быў бы вельмі ўдзячны, калі б я змог паехаць ва Украіну. І стаў мне распавядаць пра Львоў. Я не хацеў яго слухаць, бо быў змораны, таму сказаў, што я быў ва Украіне некалькі разоў і ўсё гэта бачыў. А ён мне кажа: “А ты мог бы і ў Беларусь паехаць”. Я не мог зразумець: я ў Рыме, прычым тут Украіна і Беларусь? А ён мне распавёў, што сам ездзіць у Докшыцкі раён, у Параф’янава, ксяндзу дапамагаць летам. Пробашч едзе ў Польшчу, а я яго замяняю. Я адказаў, што і добра.

І вось мы вярнуліся ў Польшчу. І перад Пасхай мне прыходзіць пісьмо: ксёндз Тадэвуш Кавальскі вельмі задаволены, што я прыеду ў Параф’янава і буду замяняць яго летам. А я ж нічога не абяцаў! Які Тадэвуш, якое Параф’янава, якая Беларусь?! Я гэта пісьмо да канца не дачытаў і са злосці выкінуў у сметніцу. І вось цікавы момант: я іду ў свой касцёл, а другі ксёндз-вікарый мне кажа: “Вазьмі адпачынак у ліпені, а я ў жніўні”. А той ксёндз-місіянер і прасіў мяне прыехаць у ліпені. Я бачу: тут нейкае супадзенне, і вырашыў паехаць, паглядзець, што гэта за Беларусь, бо, можа, больш не будзе такога выпадку.

Я прыйшоў пасля Імшы, дастаў пісьмо са сметніцы, выпрастаў яго і стаў уважліва чытаць. А тады, каб паехаць у Беларусь, не трэба была віза. Я прыехаў у Ломжу, а адтуль разам з айцом Тадэвушам мы накіраваліся ў Беларусь. Ён мяне супакойваў, маўляў, не перажывай, будзем удваіх працаваць. І вось мы прыехалі ноччу, а раніцай ён мне кажа, што ён едзе зноў у Польшчу, а я застануся тут адзін.

А мне перад ад’ездам нашы людзі казалі: “Не едзь туды, бо цябе там зарэжуць нажом”. Што цікава, казалі – менавіта зарэжуць. Ну вось, айцец Тадэвуш паехаў, я а сёмай вечара адправіў Імшу і зачыніў дзверы ў плябаніі, бо ўспомніў, што мяне могуць зарэзаць. Я ўключыў радыё і стаў варыць сабе гарбату. І тут званок у дамафон. Я гляджу ў акно – стаіць дзевяць мужчын, адзін з іх з такім доўгім нажом, другі стаіць ззаду з крыху меншым, у трэцяга – сякера. І яны кажуць: “Адчыняйце дзверы, мы ведаем, што вы там ёсць”.

Ведаеце, у мяне ўсё жыццё ў імгненне праляцела перад вачыма. Я ўспомніў тыя словы, што мне казалі ў Польшчы, і падумаў: навошта я сюды паехаў? Я і радыё выключыў, а яны ходзяць вакол акон і стукаюць. Я перахрысціўся і адчыніў дзверы. Аказалася, ксёндз Тадэвуш перад ад’ездам купіў у кагосьці палову тушы свінні, каб мне было што есці.  Ён ім заплаціў, яны свінню забілі і палову мне прывезлі. Мужчыны мне падзякавалі, што я прыехаў, што айцу Тадэвушу дапамагаю, і сказалі: хутка прыйдзе жанчына, якая гэта мяса спарадкуе, а самі пайшлі. Вось такое цікавае спатканне было ў мяне з Беларуссю.

А пасля я яшчэ прыехаў сюды на тыдзень зімой, потым яшчэ раз летам. Падчас бежмавання мне біскуп Уладзіслаў Блін кажа: “Застанься тут, у нас ксяндзоў не хапае, я нават табе адзенне сваё дам”.

Я вярнуўся ў Польшчу і пайшоў па дазвол да свайго біскупа. А гэты біскуп быў родам з Украіны і разумеў праблемы касцёла на Усходзе. І ён хутка выходзіў на пенсію. Таму я паспяшаўся: а раптам новы біскуп мяне не адпусціць?

І вось на наступны год у красавіку я атрымаў дазвол ехаць у Беларусь. Такім чынам я і патрапіў у Беларусь. Хоць ідэя гэта нарадзілася раней, падчас візіту ў Рым. Бо калі б я не паехаў тады ў Рым, то цалкам магчыма, што ніколі б і не патрапіў у Беларусь. Бо ў нас, на поўдні Польшчы, побач Украіна, Славакія. А Беларусь далёка. Пра яе нават ніхто нічога не ведае.

– І не пашкадавалі, што прыехалі ў Беларусь?

– Не, ніколі не шкадаваў. Аднойчы мяне біскуп Уладзіслаў Блін падвозіў з фэсту з Паставаў і пытае: “Як жывецца ў Камаях?” Я пытаюся ў сваю чаргу, пра матэрыяльныя справы казаць ці пра духоўныя? Ён адказвае: “Скажы коратка пра ўсё”. І я сказаў: не шкадую, што стаў ксяндзом. Біскуп адказаў, што і ён таксама. А жанчыны з курыі, якія былі на заднім сядзенні, адзначылі, што моцна сказана.

Бо як шкадуеш, як мучаешся, што гэта не тваё, то няма гэтага духоўнага рухавіка. Бо калі і павянчаешся ў касцёле не таму, што сам хацеў, а таму, што бацькі так хацелі, то і жывеш тады адпаведна. І суп можна есці, нават калі ён нясмачны, бо трэба нешта ж есці, а можна есці са смакам.

Я ў касцёле стараюся максімальна не падзяляць людзей, бо як станем дзяліць – той беларус, той паляк, той літовец, той католік, а гэты – праваслаўны, нехта з такой сям’і, нехта з іншай, то нам жыцця не хопіць, каб разабрацца. І працаваць не будзе калі. Для гэтага ёсць палітыкі і гісторыкі, хай яны разбіраюцца. А мы будзем нешта рабіць для нашай зямлі.

Гутарылі Зміцер Лупач і Леанід Юрык 

для друку для друку