Інтэрв’ю з Мітрапалітам Тадэвушам Кандрусевічам: «За паўтары гады майго біскупскага служэння ў Беларусі вернікам вярнулі 97 касцёлаў»

KandrusevichПерад Вялікаднем журналістка Беларускага Радыё Рацыя сустрэлася з Мітрапалітам Мінска-Магілёўскім, арцыбіскупам Тадэвушам Кандрусевічам. Яго Эксцэленцыя ласкава пагадзіўся адказаць на пытанні радыё.

У час яшчэ біскупскага служэння ў Беларусі Вы спрыялі вяртанню і адкрыццю каля ста раней зачыненых касцёлаў. Як гэта адбывалася і хто дапамагаў?

– Гэта было у 1989-91 гадах, калі сацыяльна-палітычныя абствіны спрыялі адраджэнню Касцёла. Бачна было, што старая сістэма ўжо доўга не ўтрымаецца такой, якой яна была. Прыходзілі новыя змены, мала хто ведаў, якімі яны будуць. Я проста вёў дыялог з уладамі. Калі я прыходзіў і казаў, што нам патрэбны той або іншы касцёл, бо тут ёсць многа вернікаў, ніхто адразу не сказаў, што мы табе перадамо і г.д.

Гэтыя касцёлы зазвычай выкарыстоўваліся як фабрыкі, склады. Яны былі падзеленыя на некалькі памяшканняў, я тады прасіў частку, пра што было значна лягчэй дамовіцца. А потым, ведаеце, як усё гэта бывае: патроху, патроху – і мы ўваходзілі ва ўвесь касцёл.

Здавалася даволі проста было, але ўсё ж трэба было прыкласці шмат намаганняў, шляхам дыялогу, без нейкіх “рэвалюцый” у грамадстве. Трэба было памятаць, што там людзі працуюць. Калі яны адтуль выйдуць, яны без працы застануцца. А Касцёл вучыць таксама і аб сацыяльнай справядлівасці. Адразу, напэўна, і дзяржава ўсё вырашыць не магла, але ішла насустрач. Мне ўдалося весці дыялог, і за тыя паўтара гады, калі быў біскупам тут, я такім чынам атрымаў 97 касцёлаў.

– Вы спрычыніліся таксама да выдання «Парадку Імшы» і «Катэхізіса» на беларускай мове…

– Трэба было адразу штосьці рабіць, бо нічога з гэтага не было. Можна так з лёгкасцю сказаць: “Чаму не цэлебруецца на беларускай мове Імша, ці Евангелля няма?”. Трэба падрыхтаваць, не так проста ўсё. Трэба ведаць рэальную сітуацыю: хто валодае мовай, колькі чалавек, як. Тэрміналогіі не было.

Я прымаў актыўны удзел у перакладзе на расейскую мову ўсіх літургічных кнігаў у Маскве, было значна лягчэй, чым на беларускую. Там можна было шмат узяць ад Праваслаўнай Царквы, тут трэба было ўсё па-новай рабіць. Гэтыя неалагізмы – камусьці падабаюцца, камусьці – не. Я заўсёды адказваю так: “Гэта не дзесяць Божых запаведзяў, што нічога нельга змяніць, гэта культура, прыйдуць іншыя словы і г.д. Калі ласка, прапануйце штосьці іншае”. Таксама трэба памятаць і аб тым, што ёсць свае правілы. Вось, напрыклад, увесь час задаюць адно і тое ж пытанне: “Чаму баранак Божы, а не ягнё Божае?” Езус Хрыстус быў мужчынам – ЁН. Ягнё – гэта ЯНО. У расейскай мове ёсць слова “агнец”, вельмі прыгожае слова, мне падабаецца. Але няма такога слова на беларускай мове, прынамсі лінгвісты мне не прапанавалі ніякога. Але ёсць правіла, устаноўленае Ватыканам, – нельга змяняць род! Таму трэба перастаць весці дыскусію на гэты конт, бо яна ні да чога не прыводзіць, толькі бунтуе некаторых людзей. Але, філолагі, давайце тады думайце, калі прыдумаеце, будзем тады ўводзіць.

На сёння пасля дваццаці пяці гадоў адраджэння Каталіцкага Касцёла ў Беларусі ўжо ёсць свая беларуская рэлігійная літургічная тэрміналогія і Другі Ватыканскі сабор, і іншыя літургічныя кнігі. Тады, сапраўды, вельмі складаная задача стаяла. Але працаваў з людзьмі, з філолагамі, святарамі. Са святароў у гэтай справе больш за ўсё дапамаглі Уладзіслаў Завальнюк і Ігар Лашук. І хутка тады быў выдадзены “Парадак Імшы” на беларускай мове. Я яшчэ і сёння бывае сустракаю дзесьці гэты абрад, хоць ужо многія тэрміны пазмяняліся. Пачатак ёсць пачатак, можна і крытыкаваць. Але, ведаеце, можа сёння хтосьці і сядае ў “мерседэс”, але спачатку, можа, гэта быў просты воз ці ровар, не будзем крытыкаваць. Таксама і тут. Гэта трэба было, і гэта было зроблена. Быў такі пачатак, і я сёння радуюся, што гэты працэс ідзе далей. Ён ніколі не завершыцца, бо мова – гэта культура, а культура заўсёды развіваецца. І, напэўна, будуць новыя выданні і беларуская літургічная мова будзе ўдасканальвацца.

– Вы былі першым беларускім біскупам, прынамсі пасля Другой сусветнай вайны. Адкуль зараз рэкрутуюцца святары, сёстры законныя і манахі, з якіх краін? Шмат зараз іх з Польшчы, улады не зусім прыхільна да іх ставяцца.

– Палітыка Касцёла заўсёды такая, што трэба “рэкрутаваць”, Вы такое слова сказалі (смяецца), з ваеннай тэрміналогіі, забыўся нават, а калісьці выкарыстоўваў часта. Адкуль рэкрутуюцца? Агульная палітыка такая, што трэба са сваёй краіны. Аднак уявім сабе сітуацыю Касцёла дваццаць пяць год таму. Каля 60 святароў было ў 1989 годзе, каля 120 адчыненых касцёлаў, яшчэ 100 дадалося – больш за 200 касцёлаў. Што гэтыя святары могуць зрабіць?

Я быў тады ў Гародні пробашчам Фарнага касцёла і Францысканскага касцёла. У суме – каля сямідзесяці тысяч вернікаў, што я магу зрабіць? Калі толькі пакрапіць вадой, як гаворыцца, і ўсё. Проста немагчыма без замежных святароў, яны патрэбныя. І практыка Касцёла, а Касцёл існуе дзве тысячы гадоў, запазычаць (калі можна такое слова выкарыстаць) святароў з іншых краінаў, калі ў гэтым ёсць патрэба. Больш таго, Касцёл з самага свайго пачатку вучыць аб місійнасці. І рыхтуе святароў, якія паедуць у іншыя краіны, туды, дзе іх няма.

Іншае пытанне, што святар, які едзе, ён павінен быць падрыхтаваным. Сёння, напэўна, няма такога святара з замежжа, які б не размаўляў на беларускай мове, горш-лепей, але размаўляе. І святары прыехалі, у большасці сваёй – з Польшчы.

Калі я працаваў у Маскве, у мяне святары былі з 23 краінаў свету. І нялёгка многім было, бо яны не ведалі нашых традыцый. Гэта не польскія, якія падобныя да нашых. Некаторыя не ведалі іх зусім, напрыклад, рэзурэкцыйныя працэсіі. (Рэзурэкцыйная працэсія – велікодная ўрачыстая працэсія, якая праходзіць вакол касцёла з харугвамі, пасхалам, фігурай Уваскрослага Езуса і Найсвяцейшым Сакрамантам. Працэсія ладзіцца пасля Пасхальнай Вігіліі ноччу або раніцай да ўзыходу сонца. – аўт.). У многіх краінах свету такога няма зусім. Што гэта такое, што тут біскуп выдумаў, кажа нам раніцай ісці. А потым самі пыталіся пра гэта, будуць яны ці не.

Тут у Беларусі з замежных – у большасці святары з Польшчы. Можа, на гэта ўплываюць гістарычныя нейкія сувязі, сваяцкія, ды і з мовай лягчэй, традыцыямі. Так сталася.

Але, калі паглядзець на краіны свету, дзе многа сваіх святароў, яны таксама заклікаюць іншых, бо гэта ўзбагачэнне Касцёла. Напрыклад, я, як вярнуўся сюды, у першае Божае Нараджэннне кажу пробашчу: робім яслі за касцёлам, распачынаем абвяшчэнне нараджэння Пана і нясём туды фігурку. Але адкуль я ўзяў гэта? Ніхто ў семінарыі мяне гэтаму не вучыў, я гэтага не бачыў, ні ў Польшчы, ні ў Літве… У в’етнамскага святара ў Маскве ўбачыў, там была вялікая в’етнамская супольнасць. Юзаф з Марыяй няслі немаўлятка. Як людзі на гэтае глядзелі! Чаму не зрабіць? І сёння гэта прывілося і ўвайшло ў парадак набажэнства. Гэта ўзбагачэнне.

Не трэба баяцца замежных святароў. Нам яны яшчэ патрэбныя. У нас яшчэ каля 20-25 працэнтаў – гэта замежныя святары. Гэта не 2 працэнты, яны патрэбныя, бо няма яшчэ сваіх у дастатковай колькасці. І што тады, пакінуць парафію без святара? Трэба дзякаваць тым святарам, якія прыехалі. А колькі касцёлаў яны пабудавалі! Многія з іх ужо з’ехалі, і што яны забралі гэтыя касцёлы з сабой? Не, яны застаюцца для нас, для нашчадкаў.

Часамі пытаюцца, чаму толькі з Польшчы? Ёсць некалькі святароў з Украіны, адзін-другі з Літвы. Я ва ўсе, у большасці славянскія краіны, дзе ёсць шмат святароў, напісаў лісты з просьбай даслаць іх сюды. У асноўным адказваюць, што не могуць сёння даслаць, адзіная Польшча адгукаецца. Напрыклад, у Германіі без польскіх святароў Касцёл зусім у цяжкай сітацыі. У Аўстрыі і Чэхіі такая ж сітуацыя.

Я гатовы сёння прыняць святароў, хоць з Кітая, але яны павінны вывучыць беларускую мову, нашы традыцыі і г.д. Але, як паказаў мой досвед у Маскве, хоць я ўдзячны Богу, што там са мной працавалі святары з 23 краінаў свету, былі і такія, якія расейскую мову і традыцыі так і не вывучылі. Але мы ўдзячныя, бо яны працавалі, дапамагалі цэлебраваць святую Імшу, абвяшчаць Божае слова, удзяляць Сакраманты і г.д. Гэта вельмі важна.

Але часта чытаеш на сайтах, як выказваецца грамадства на гэты конт: “Трэба толькі папрасіць..” Прыдзіце, і я вам пакажу. Якія я лісты пісаў і якія мне прыйшлі на іх адказы: няма, няма, няма… Сёння, сапраўды, адзіная краіна ў Еўропе – гэта Польшча, у якой ёсць дастаткова святароў і дастаткова пакліканняў. Але хачу зазначыць, што яшчэ многа пакліканняў у Індыі, у Паўднёвай Карэі, у Філіпінах, але ніхто сюды не хоча ехаць, ды і не звяртаюцца да мяне.

– А як разгортваецца экуменічны дыялог з другімі Хрысціянскімі цэрквамі, у першую чаргу з праваслаўнай? Вядома, што Папа Францішак нядаўна сустракаўся з Патрыярхам Кірылам. І як вядзецца дыялог з прадстаўнікамі іншых рэлігій?

– Традыцыйна ў Беларусі адносіны паміж католікамі і праваслаўнымі былі добрымі. Напэўна, гэта плён працы біскупаў і святароў, а таксама Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі Філарэта, які ўжо на пенсіі. Ён вельмі многа для гэтага зрабіў. Далей, у нас вельмі шмат змешаных сем’яў, традыцыйна тут існавалі ўсе гэтыя канфесіі. Заўсёды ўсе жылі ў згодзе, а гэта перадаецца, гэта вялікая каштоўнасць. І трэба гэта захоўваць надалей.

Сёння гэтыя адносіны развіваюцца. Многія, напэўна, бачылі тэлеперадачу на канале “Беларусь-24”, на якой я там быў з Мітрапалітам Паўлам. Мы нармальна размаўлялі, сядзелі як два біскупы, як два браты. І гэтае спатканне Папы і Патрыярха для мяне як спатканне і абдымак Пятра і Андрэя. Апостал Пётр сімвалізуе Заходняе хрысціянства, Андрэй – Усходняе. А Езус сказаў, што мы павінны быць адзінымі. І Папа, і Патрыярх, нягледзячы на тэалагічныя праблемы, якія існуюць паміж нашымі касцёламі, пакінулі гэта на разгляд тэалагічнай камісіі, а самі пайшлі наперад. І гэта вельмі добра. З гэтага трэба браць прыклад і цешыцца далей.

Вельмі добрыя адносіны і з габрэйскай супольнасцю, і з мусульманскай. Няма варожасці, наадварот – дапамагаем адзін аднаму, сустракаемся.

– Дазвольце некалькі асабістых пытанняў. Чаму Вы толькі ў трыццаць год захацелі стаць духоўным настаўнікам? Бо вас цкавалі за веру яшчэ ў 16-17 год, калі Вы навучаліся на фізіка-матэматычным факультэтце Гарадзенскага педагагічнага інстытута.

– У семінарыю я пайшоў у трыццаць год, а стаў святаром у трыццаць пяць. Я нарадзіўся ў каталіцкай сям’і вельмі веруючых людзей. Вы такое слова ўжылі “цкавалі”, так цкавалі за веру, зрывалі з дошкі гонару фотаздымак і г.д. Казалі, каб мама ці тата прыйшлі ў школу. Але яны казалі: “З-за гэтага мы не пойдзем, каб ты штосьці іншае зрабіў, то ў хаце “атрымаў” бы, ды і яшчэ ў школе. Але за гэта – не”. А ў інстытуце стала ўжо ясна, што я яго не скончу.

Потым паехаў у Ленінград, ніхто там мне нават слова не сказаў. Гэта для мяне ў добрым значэнні шок быў. Горад трох рэвалюцый, а тут цябе ніхто не папракае, што ты ходзіш у касцёл і молішся. Хаця многія ведалі пра гэта.

Можа, пайшоў бы і раней ў семінарыю, бо я заўсёды цікавіўся верай, быў міністрантам. Але мяне цікавіла і фізіка з матэматыкай. У тыя часы, мне здаецца, я быў такім ідэалістам, што ў атамны рэактар, пэўна, палез бы, каб штосьці там даведацца. Ды і не ведаў у тыя часы, дзе гэтая семінарыя ёсць. Таму я пайшоў на фізмат, потым паехаў у Ленінград у палітэхнічны інстытут.

Але так выйшла, што мяне накіравалі на працу ў Літву, у тыя часы трэба было абавязкова адпрацаваць нейкі час, інакш немагчыма было. Я лічу, што гэта быў такі Божы провід. У Вільні 10 адчыненых касцёлаў і шмат святароў, пасля такога вялікага пяцімільённага Ленінграда, дзе быў адзін толькі касцёл.

Потым паехаў у Каўнас аднойчы, прыйшоў у катэдру – святар нейкі цэлебруе імшу ў шапцы такой з нейкім кіем. Біскуп быў. І ў той самы час часта ездзіў у Гародню, а там святароў усё менш і менш станавілася.

Тады то адзін святар, то другі кажа: “Ты вось у Літве, там семінарыя ёсць …”. Мае сябры са школы, святары некаторыя, тата пару разоў сказаў так, яны неяк вялі да гэтага. Але большы ўплыў зрабіла мама, якая не сказала мне пра гэта ні слова.

Аднак, аднойчы прыехаўшы з Вільні, я ўзяў малітоўнік. Ва ўсіх малітоўнікі ў нашай сям’і былі аднолькавыя, цёця прывезла іх з Чэнстаховы. Я ўзяў гэты малітоўнік і пайшоў у касцёл, думаў, што гэта мой. А там убачыў, што мамін. І ў ім я знайшоў абразік з тэкстам малітвы мамы аб святарскім пакліканні да сына (плача). І потым, вядома, маліўся многа падчас штогодніх урачыстасцей у Вострай браме. І аднойчы выйшаў з Вострай брамы і сказаў сабе: “Добра, я інжынер, мяне шануюць, я ўжо ў аспірантуры паздаваў кандыдацкія мінімумы. Але ў Беларусі з кожным годам усё менш святароў – усё, іду ў семінарыю з думкай, што буду працаваць у Беларусі”.

Але першыя гады працаваў у Літве, потым паехаў у Расію. Папа паслаў, бо Касцёл паўсюдны. А цяпер у Беларусі працую.

Я адкрыты на кожную мову, на кожную культуру. Калі заўтра мяне пашлюць у Кітай, то навучуся і кітайскай мове. Бо, як кажа Святы апостал Павел, няма ні грэка, ні жыда, усе Езуса Хрыста дзеці.

– Ваш біскупскі дэвіз Quis ut Deus — «Хто ж як Бог» , чаму вы абралі менавіта яго?

– Так. Я доўга думаў над тым, які дэвіз абраць. Я проста хацеў гэтым дэвізам ушанаваць людзей гэтай зямлі і падзякаваць ім. Яны ў час пераследу веры не адмовіліся ад Бога, засталіся верныя яму. Не было святароў, не было касцёлаў. На малітве, на ружанцы, на Вяночку да Божай міласэрнасці яны захавалі сваю Веру. Гэта кіравала мной. Але таксама перада мной стаіць заданне абвяшчаць Бога. Што менавіта Бог на першым месцы, а не іншыя рэчы гэтага свету.

Гутарыла Таццяна Смоткіна для Беларускага Радыё Рацыя
Поўную версію інтэрв’ю можна прачытаць і паслухаць на сайце.

для друку для друку